Mity o alkoholu: 10 przekonań, które nie wytrzymują faktów

Wiele przekonań o alkoholu przechodzi z pokolenia na pokolenie. Część brzmi rozsądnie, bo opiera się na prawdziwym odczuciu: po kieliszku robi się ciepło, łatwiej zasnąć, a po kawie człowiek czuje się bardziej przytomnie. Kłopot w tym, że odczucie to nie to, co dzieje się w organizmie. Poniżej sprawdzamy dziesięć takich przekonań.

1. „Kawa, zimny prysznic albo spacer pomogą wytrzeźwieć”

Nie pomogą. Broszura PARPA, dziś udostępniana przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU), pisze wprost, że żadne pokarmy, suplementy diety ani napoje nie przyspieszają trzeźwienia. Wśród obiegowych sposobów wymienia rosół, ruch na świeżym powietrzu i zimny prysznic.

Organizm usuwa alkohol w mniej więcej stałym tempie, średnio ok. 0,15‰ na godzinę, i żaden domowy sposób zastosowany już po piciu tego tempa nie zmieni. Kawa czy chłodna woda mogą zmienić samopoczucie, ale nie stężenie alkoholu we krwi. To złudzenie bywa groźne rano, gdy trzeba ocenić, czy można usiąść za kierownicą. Przykładowe obliczenia są w tekście ile trwa trzeźwienie. Inną sprawą jest posiłek zjedzony przed piciem, o którym piszemy w punkcie 6.

Przy osobie bardzo pijanej stawka jest jeszcze wyższa. Amerykański instytut NIAAA ostrzega, że zimny prysznic, gorąca kawa i chodzenie nie odwracają skutków zatrucia alkoholem i mogą pogorszyć sytuację. NIAAA wymienia wśród objawów zatrucia m.in. splątanie, trudność z utrzymaniem przytomności, wymioty, drgawki i kłopot z oddychaniem. W takiej sytuacji dzwoń pod 112.

2. „Piwo jest słabsze niż wódka”

Tylko w przeliczeniu na mililitr. Dla organizmu liczy się, ile gramów czystego alkoholu trafiło do krwi, a nie z jakiego napoju. Według KCPU porcja standardowa to 10 g czystego alkoholu. Zawiera ją ok. 250 ml piwa 5%, ok. 100 ml wina 12% albo ok. 30 ml wódki 40%.

Półlitrowe piwo 5% to więc ok. 20 g alkoholu, czyli dwie porcje, mniej więcej tyle, ile 60 ml wódki 40%. Piwo pije się w większych objętościach, więc łatwo stracić rachubę. Jak liczyć porcje w różnych napojach, pokazujemy w tekście o porcji standardowej alkoholu.

3. „Alkohol rozgrzewa”

Daje uczucie ciepła, ale nie chroni przed zimnem. Przegląd Granberga z 1991 roku opisuje, że alkohol daje przyjemne uczucie ciepła, ale przy dłuższym przebywaniu w większym zimnie, zwłaszcza z dużym wysiłkiem, badania wykazywały zwiększoną utratę ciepła. Autor dodaje, że alkohol opóźnia pojawienie się dreszczy i skraca ich czas, a do tego osłabia ocenę sytuacji, przez co łatwiej zlekceważyć ochronę przed chłodem. Nazywa alkohol jedną z dominujących przyczyn zgonów z wychłodzenia w miastach.

W małym japońskim badaniu z 2008 roku ośmiu zdrowych mężczyzn siedziało w pokoju o temperaturze 18°C. Po alkoholu wyraźnie słabło u nich odczucie zimna i dyskomfortu, choć temperatura wewnątrz ciała spadała tak jak po wypiciu wody. Ciało wychładzało się podobnie, tylko badani słabiej to odczuwali.

Brytyjska publiczna służba zdrowia (NHS) wśród rzeczy, których nie wolno robić przy wychłodzeniu, wymienia podawanie alkoholu. Zaleca ciepły napój bezalkoholowy. Broszura KCPU dodaje, że przy stężeniu 3-4‰ spada temperatura ciała.

4. „Kieliszek na sen pomaga się wyspać”

Pomaga zasnąć, ale nie wyspać się. Przegląd Ebrahima i współpracowników z 2013 roku pokazuje, że przy wszystkich badanych dawkach alkohol skraca zasypianie, ale w drugiej połowie nocy sen jest częściej zaburzany, a pierwsza faza REM pojawia się później. Roehrs i Roth zwracają uwagę, że tolerancja na usypiające działanie alkoholu może rozwinąć się szybko, więc z czasem kieliszek działa coraz słabiej. Szczegóły opisujemy w tekście alkohol a sen.

5. „Czerwone wino chroni serce”

Ten argument nie uzasadnia picia. Eksperci WHO w The Lancet Public Health (2023) piszą, że część badań sugeruje niewielkie ochronne działanie lekkiego picia na niektóre choroby serca i naczyń. Dodają jednak, że według kilku przeglądów efekt ochronny umiarkowanego picia znika przy okazjonalnym piciu dużych ilości, a takie picie zwiększa ryzyko chorób serca i naczyń. Żadne badanie nie pokazało też, by ewentualna ochrona serca zmniejszała u konkretnej osoby ryzyko nowotworów.

Dr Jürgen Rehm, członek Rady Doradczej Dyrektora Regionalnego WHO dla Europy ds. chorób niezakaźnych, zwraca uwagę w komunikacie WHO Europa, że sugerowane ochronne działanie alkoholu jest ściśle związane z doborem grup porównawczych i metodami statystycznymi. Komunikat podkreśla też, że szkodzi alkohol, a nie rodzaj napoju: ryzyko raka niesie każdy napój z alkoholem, niezależnie od ceny i jakości. Czerwone wino nie jest tu wyjątkiem.

6. „Jak się dobrze zje, to się nie upije”

Jedzenie obniża szczyt stężenia, ale nie chroni. W szwedzkim badaniu Jonesa i współpracowników z 1997 roku dziewięciu zdrowych mężczyzn wypijało jednakową, małą dawkę alkoholu (0,3 g na kilogram masy ciała, u osoby ważącej 70 kg to ok. dwie porcje) na czczo albo zaraz po śniadaniu. Po posiłku najwyższe stężenie alkoholu we krwi było mniej więcej o połowę niższe niż na czczo, a alkohol znikał z krwi o 1-2 godziny szybciej. Autorzy zauważyli jednak duże różnice między osobami i między kolejnymi próbami u każdego z badanych.

Pełny żołądek zmienia więc tempo, w jakim alkohol trafia do krwi, ale alkohol i tak do niej trafia i działa. Według przeglądu Jonesa z 2010 roku po posiłku stężenie spada zwykle o 0,15-0,20‰ na godzinę, a na czczo o 0,10-0,15‰. To niewielka różnica, a śniadanie zjedzone rano po imprezie nie wyciąga alkoholu z krwi.

7. „Mam mocną głowę, więc mnie to nie dotyczy”

„Mocna głowa” to sygnał ostrzegawczy. Broszura KCPU wymienia ją wśród oznak, że picie przekracza granice niskiego ryzyka szkód, i opisuje jako możliwość wypicia większej ilości alkoholu niż dotąd.

Tolerancja zmienia przede wszystkim to, jak alkohol się odczuwa. Stężenie zależy od liczby gramów alkoholu, masy ciała i płci. Alkomat i przepisy „widzą” więc tyle promili, ile jest we krwi, niezależnie od samopoczucia.

Badanie Schuckita z 1994 roku objęło 223 mężczyzn, w tym synów osób uzależnionych, których po raz pierwszy badano w wieku ok. 20 lat. Ci, którzy wtedy słabo reagowali na alkohol, w ciągu następnej dekady cztery razy częściej rozwijali uzależnienie. Autor przypuszcza, że słabsza reakcja zwiększa szansę na picie większych ilości i częściej.

8. „Klin pomoże na kaca”

Odsuwa objawy, nie leczy. NIAAA wymienia to przekonanie wśród mitów: alkohol wypity rano może na chwilę złagodzić część objawów, ale może też nasilić i przedłużyć złe samopoczucie. Instytut dodaje, że żaden z popularnych sposobów na kaca nie ma naukowego potwierdzenia, a na kaca nie ma innego lekarstwa niż czas.

Broszura KCPU wymienia „klinowanie”, czyli usuwanie złego samopoczucia po piciu kolejną dawką alkoholu, wśród sygnałów ostrzegawczych, obok „mocnej głowy”, i zaleca go unikać. Jeśli poranny kieliszek zaczyna się powtarzać, to dobry moment, żeby przyjrzeć się swojemu piciu.

9. „Kobiety i mężczyźni reagują na alkohol tak samo”

Nie. Broszura KCPU podaje, że kobieta i mężczyzna o jednakowej masie ciała po jednakowej liczbie porcji mogą mieć stężenie alkoholu we krwi różne nawet o 40%, na niekorzyść kobiety. Kobiety mają mniej płynów ustrojowych w stosunku do masy ciała, więc alkohol bardziej się stęża. We wzorze Widmarka odpowiada temu współczynnik średnio 0,55 dla kobiet i 0,68 dla mężczyzn. Sam ten współczynnik daje różnicę rzędu jednej czwartej, a „do 40%” z broszury to górna granica.

Różni się też czas rozkładu jednej porcji, bo liczy się i płeć, i masa ciała. Przy średnich wartościach u kobiety o masie 60 kg to ok. 2 godziny, a u mężczyzny o masie 80 kg ok. 1,2 godziny. Więcej wyjaśniamy w tekście kobiety a alkohol.

10. „Odrobina alkoholu w ciąży nie zaszkodzi”

Nie ma ilości, o której można to powiedzieć. KCPU pisze, że nie ma „bezpiecznej” ilości alkoholu, której wypicie nie naraża dziecka na spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (FASD). Dlatego kobiety w ciąży i planujące ciążę nie powinny pić alkoholu. Alkohol swobodnie przechodzi przez łożysko i może zaburzać rozwój dziecka we wszystkich trzech trymestrach. Tylko całkowita abstynencja eliminuje ryzyko FASD.

To nie znaczy, że każda lampka wina kończy się chorobą dziecka. Znaczy, że nikt nie potrafi wskazać ilości, poniżej której ryzyka nie ma. Co zrobić, jeśli alkohol pojawił się, zanim ciąża była wiadoma, piszemy w tekście alkohol w ciąży.

Co łączy te mity

Większość z nich myli odczucie z tym, co dzieje się w organizmie: ciepło z temperaturą ciała, senność z wypoczynkiem, rześkość po kawie z trzeźwością, dobre samopoczucie z niskim stężeniem. Stężenie alkoholu we krwi i szkody dla zdrowia zależą przede wszystkim od tego, ile czystego alkoholu się wypija. Według ekspertów WHO nie da się wskazać ilości bezpiecznej dla zdrowia, a WHO Europa dodaje, że im mniej się pije, tym bezpieczniej.