Alkohol a serce: ciśnienie, arytmia, udar i mit czerwonego wina

Skąd wziął się mit „wina dla serca”

Wcześniejsze badania obserwacyjne pokazywały tzw. krzywą J: osoby pijące niewiele miały w nich najmniej zawałów, a osoby niepijące i pijące dużo więcej. Na tej podstawie od ponad 30 lat powtarzano, że alkohol wydłuża życie, głównie dzięki ochronie serca.

World Heart Federation (WHF), międzynarodowa organizacja zrzeszająca środowiska kardiologiczne, w raporcie z 2022 roku nazywa ten przekaz mitem. Pisze wprost, że wbrew popularnej opinii alkohol nie jest dobry dla serca. Wymienia też powody, dla których przekonanie o jego ochronnym działaniu nie jest już do przyjęcia:

• dowody pochodzą głównie z badań obserwacyjnych,
• osoby niepijące często nie piją z powodów zdrowotnych, społecznych albo religijnych, więc porównanie z nimi bywa zniekształcone,
• badania prowadzono głównie wśród osób powyżej 55. roku życia,
• część badań z korzystnymi wynikami finansował przemysł alkoholowy,
• żadne badanie z randomizacją nie potwierdziło korzyści zdrowotnych z picia.

W komunikacie do raportu współautorka, prof. Monika Arora z komitetu WHF, zwróciła uwagę na często nagłaśniane twierdzenia, jakoby umiarkowane picie, np. kieliszek czerwonego wina dziennie, chroniło przed chorobami serca. Ocenia je jednoznacznie: takie twierdzenia są „w najlepszym razie błędne, a w najgorszym są próbą wprowadzenia opinii publicznej w błąd przez przemysł alkoholowy”.

Co mówi WHO

WHO Europa w komunikacie z 4 stycznia 2023 roku zauważa, że nie ma badań, które pokazywałyby, że ewentualne korzystne działanie lekkiego i umiarkowanego picia na choroby układu krążenia i cukrzycę typu 2 przeważa u konkretnej osoby nad ryzykiem nowotworów przy tych samych ilościach alkoholu.

Dr Jürgen Rehm, członek Rady Doradczej Dyrektora Regionalnego WHO dla Europy ds. chorób niezakaźnych, dodaje w tym samym komunikacie, że ochronne działanie alkoholu, sugerowane przez część badań, jest ściśle związane z doborem grup porównawczych i metod statystycznych i może pomijać inne istotne czynniki. Szerzej o stanowisku WHO piszemy w tekście czy istnieje bezpieczna ilość alkoholu.

Skala problemu jest duża. Według WHO w 2019 roku alkohol spowodował na świecie ok. 474 000 zgonów z powodu chorób układu krążenia.

WHF wyciąga z tego praktyczne wnioski. Osobom niepijącym nie radzi zaczynać. Osobom pijącym pisze, że nie ma bezpiecznych zalecanych poziomów picia i dla zdrowia warto pić mniej. Osobom z chorobami serca i innymi chorobami przewlekłymi zaleca niepicie.

Ciśnienie tętnicze

Metaanaliza Roereckego i współpracowników z 2017 roku zebrała 36 badań z udziałem 2865 osób, w których zmieniano ilość wypijanego alkoholu i mierzono ciśnienie. Porcję liczono w niej jako 12 g czystego alkoholu, czyli nieco więcej niż porcja standardowa stosowana w Polsce (10 g).

• U osób pijących więcej niż dwie takie porcje dziennie ograniczenie picia obniżało ciśnienie.
• Najsilniejszy efekt dotyczył osób pijących sześć lub więcej porcji dziennie, które zmniejszyły ilość alkoholu o mniej więcej połowę: ciśnienie skurczowe spadło średnio o 5,5 mmHg, a rozkurczowe o ok. 4 mmHg.
• U osób pijących dwie porcje dziennie lub mniej spadek nie był istotny statystycznie.

Autorzy piszą, że ograniczenie picia obniża ciśnienie tym bardziej, im więcej ktoś wcześniej pił. Podobny kierunek pokazało duże badanie z Chin, opisane niżej przy udarze: im więcej alkoholu, tym wyższe ciśnienie skurczowe.

Migotanie przedsionków i „holiday heart”

Migotanie przedsionków to zaburzenie rytmu, w którym górne jamy serca kurczą się chaotycznie. NHS wymienia wśród objawów nieregularne bicie serca, kołatanie, tętno powyżej 100 na minutę, ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność i zawroty głowy. Czasem arytmia nie daje żadnych objawów.

Po wypiciu alkoholu

Nazwa „holiday heart” pojawiła się w tytule pracy Ettingera i współpracowników z 1978 roku o zaburzeniach rytmu związanych z alkoholem. Przegląd Voskoboinika i współpracowników z 2016 roku pisze, że migotanie przedsionków po epizodzie intensywnego picia, czyli właśnie „holiday heart”, jest dobrze opisane.

W badaniu Marcusa i współpracowników z 2021 roku 100 osób z napadowym migotaniem przedsionków przez 4 tygodnie nosiło ciągły zapis EKG i czujnik alkoholu na kostce. Epizod arytmii wiązał się z mniej więcej dwukrotnie większą szansą, że w ciągu poprzednich 4 godzin osoba wypiła jeden napój alkoholowy, a przy co najmniej dwóch napojach szansa była ponad trzy razy większa. Badanie dotyczyło osób, które już miały tę arytmię.

Przy regularnym piciu

Wspomniany przegląd z 2016 roku zaznacza, że także mniejsze ilości alkoholu, pite regularnie, mogą zwiększać ryzyko migotania przedsionków. W metaanalizie Kodamy i współpracowników z 2011 roku, obejmującej 14 badań, każde dodatkowe 10 g alkoholu dziennie, czyli jedna polska porcja standardowa, wiązało się z ryzykiem wyższym o ok. 8%. Autorzy uznali, że pod względem ryzyka migotania przedsionków najkorzystniejsze jest niepicie.

Ważny jest też wynik w drugą stronę. W australijskim badaniu z randomizacją z 2020 roku wzięło udział 140 osób z migotaniem przedsionków, które piły co najmniej 10 porcji (po ok. 12 g) tygodniowo. Połowie z nich zalecono abstynencję (w praktyce osoby te ograniczyły picie o ok. 88%), druga połowa piła jak dotąd, choć też nieco mniej. W ciągu pół roku arytmia wróciła u 53% osób z pierwszej grupy i u 73% z drugiej.

Kardiomiopatia alkoholowa

Kardiomiopatia alkoholowa to choroba mięśnia sercowego u osób, które przez długi czas piły duże ilości alkoholu. Przegląd Piano z 2017 roku, opublikowany w czasopiśmie amerykańskiego instytutu NIAAA, opisuje ją tak:

• lewa komora serca się poszerza, a w zaawansowanej postaci słabnie jej zdolność do pompowania krwi,
• choroba może, ale nie musi, dawać objawy niewydolności serca,
• według różnych danych alkohol odpowiada za 23-40% przypadków kardiomiopatii,
• dokładna ilość i czas picia, po których choroba się rozwija, nie są znane i różnią się między ludźmi,
• część doniesień wskazuje, że kobiety uzależnione od alkoholu chorują po mniejszej ilości alkoholu i krótszym czasie picia niż mężczyźni.

Według przeglądu w hiszpańskim badaniu Guzzo-Merello i współpracowników osoby z kardiomiopatią alkoholową piły średnio ok. 11 porcji dziennie przez co najmniej 20 lat, a większość z nich 6-8 porcji. Przegląd nie podaje, ile gramów liczono w porcji. To choroba ciężkiego, wieloletniego picia.

Udar mózgu

WHF wymienia udar wśród chorób, których ryzyko alkohol zwiększa, obok choroby nadciśnieniowej serca, kardiomiopatii i migotania przedsionków.

Ważnych dowodów dostarczyło badanie China Kadoorie Biobank z 2019 roku, obejmujące ponad 500 000 dorosłych w Chinach (analizę genetyczną przeprowadzono na części z nich; wynik dotyczy mężczyzn, bo kobiety w tej populacji rzadko piją i posłużyły do porównania). Badacze wykorzystali dwa częste w Azji Wschodniej warianty genów, które silnie wpływają na to, ile ludzie piją. Takie porównanie pomaga ustalić, czy związek alkoholu z chorobą jest przyczynowy.

• Gdy porównywano to, co mężczyźni sami deklarowali, wychodziła krzywa: pijący ok. 100 g tygodniowo mieli mniej udarów niż niepijący.
• Gdy porównanie oparto na genach, krzywa znikała. Ryzyko udaru rosło razem z ilością alkoholu, silniej dla krwotoku śródmózgowego niż dla udaru niedokrwiennego.
• Autorzy piszą, że pozorne ochronne działanie umiarkowanego picia przed udarem w dużej mierze nie jest przyczynowe, a alkohol jednolicie podnosi ciśnienie i ryzyko udaru. Dla zawału serca nie znaleźli w analizie genetycznej istotnego związku w żadną stronę.

Migotanie przedsionków też ma tu znaczenie: przegląd Piano przypomina, że ta arytmia jest silnie związana z udarem.

Objawy, przy których dzwonisz pod 112

NHS podaje, że objawy udaru pojawiają się nagle. Najłatwiej je zapamiętać tak:

• twarz: jedna strona opada, trudno się uśmiechnąć,
• ręce: nie da się unieść obu rąk i utrzymać ich w górze,
• mowa: niewyraźna, bełkotliwa albo nieskładna.

Nawet jeśli objawy szybko ustąpią, potrzebna jest natychmiastowa pomoc. Przy zawale serca NHS wymienia ból w klatce piersiowej o charakterze ucisku lub gniecenia, który może promieniować do ręki, szyi i żuchwy, a także duszność, nudności, poty i bladość. Pilnej pomocy wymaga też szybkie lub nieregularne bicie serca z bólem w klatce, dusznością albo omdleniem.

W takiej sytuacji dzwoń od razu pod numer 112, także wtedy, gdy wcześniej był alkohol.

Co z tego wynika

Nie istnieje ilość alkoholu, którą WHO lub WHF poleca dla zdrowia serca. Wiadomo za to, że alkohol przy większych ilościach podnosi ciśnienie, sprzyja arytmii, przy długim i intensywnym piciu uszkadza mięsień sercowy i zwiększa ryzyko udaru. Z drugiej strony u osób pijących dużo ograniczenie picia daje mierzalne efekty: niższe ciśnienie i rzadsze nawroty migotania przedsionków.

Jeśli leczysz się na nadciśnienie albo arytmię, powiedz lekarzowi szczerze, ile pijesz. Gdy trudno to ocenić, pomoże test AUDIT. Nie musisz robić tego w pojedynkę.