Alkohol a osoby starsze: dlaczego działa mocniej niż kiedyś

Dlaczego ta sama ilość działa mocniej

Amerykański instytut NIAAA, zajmujący się badaniami nad alkoholem, opisuje zjawisko, które zauważa część osób starszych: ktoś pije od lat podobnie i nie miał z tym kłopotów, a teraz czuje, że alkohol działa wyraźniej i szybciej.

NIAAA podaje dwa powody:

• Skład ciała. Z wiekiem zmniejsza się masa mięśniowa i ilość wody w organizmie. Dlatego część osób starszych po wypiciu tej samej ilości alkoholu osiąga wyższe stężenie we krwi niż osoby młodsze. Według NIAAA problemy związane z alkoholem mogą się więc u nich pojawiać przy mniejszych ilościach.
• Większa wrażliwość. Osoby starsze silniej odczuwają usypiające działanie alkoholu oraz jego wpływ na równowagę, koordynację, uwagę i umiejętność prowadzenia samochodu.

Na pierwszy mechanizm wskazało już badanie Vestala i współpracowników z 1977 roku. Wzięło w nim udział 50 zdrowych osób w wieku 21-81 lat, które dostały alkohol w dawce przeliczonej na powierzchnię ciała. Szczytowe stężenie alkoholu we krwi rosło wraz z wiekiem (była to korelacja), a tempo usuwania alkoholu od wieku nie zależało. Autorzy uznali, że najprawdopodobniej odpowiadają za to mniejsza beztłuszczowa masa ciała i mniejsza objętość, w której alkohol się rozprowadza.

NIAAA dodaje, że kobiety mogą być bardziej podatne na szkodliwe działanie alkoholu niż mężczyźni. Według instytutu szkodliwego picia i jego skutków przybywa wśród osób starszych, a u kobiet szybciej niż u mężczyzn. Amerykański instytut NIA, zajmujący się starzeniem się, zaznacza z kolei, że choroby albo przyjmowane leki mogą wymagać, by pić mniej albo wcale.

Upadki, złamania i wypadki

Większa wrażliwość na alkohol ma bardzo praktyczny skutek. NIAAA pisze, że zwiększa ryzyko upadków, wypadków samochodowych i innych urazów po piciu.

NIA wyjaśnia, dlaczego upadek w starszym wieku bywa tak groźny. Alkohol może zaburzać równowagę, a upadek może skończyć się złamaniem biodra, ręki albo innym urazem. Kości osób starszych są cieńsze niż u młodszych, więc łatwiej pękają. Według NIA badania pokazują, że złamań u osób starszych przybywa przy dużym spożyciu alkoholu.

Przykładem jest analiza Kanisa i współpracowników z 2005 roku. Objęła trzy duże badania obserwacyjne (CaMos, DOES i Rotterdam Study), w sumie 5939 mężczyzn i 11 032 kobiety. Do 2 jednostek dziennie nie widać było istotnego wzrostu ryzyka, a picie powyżej 2 jednostek dziennie wiązało się z ryzykiem złamania biodra wyższym o 68%, a jakiegokolwiek złamania o 23%. Abstrakt nie podaje, ile gramów alkoholu liczono w jednostce, i nie zawęża wyniku do osób starszych: autorzy nie stwierdzili istotnej zależności od wieku. To badanie obserwacyjne, więc pokazuje związek, a nie dowód przyczyny. Dotyczy tylko złamań i nie oznacza, że mniejsze ilości są bezpieczne dla zdrowia.

NIA zwraca też uwagę na drogę. Ryzyko wypadku samochodowego rośnie od 55. roku życia nawet bez alkoholu, a starsi kierowcy odnoszą w wypadkach poważniejsze obrażenia. Alkohol dokłada się do tych zagrożeń.

Leki, które źle się łączą z alkoholem

NIAAA przypomina, że wiele osób starszych przyjmuje leki, które mogą wchodzić w interakcje z alkoholem. W broszurze o łączeniu alkoholu z lekami instytut dodaje, że osoby starsze często potrzebują więcej niż jednego takiego leku naraz.

Na stronie o starzeniu się NIAAA podaje przykłady:

• leki na lęk, ból i problemy ze snem działają uspokajająco, a z alkoholem mogą dodatkowo zwiększać ryzyko upadków, urazów, przedawkowania i kłopotów z pamięcią,
• łączenie alkoholu z dowolnym lekiem, który wywołuje senność, może skończyć się śmiercią; dotyczy to także leków na przeziębienie i alergię oraz opioidowych leków przeciwbólowych,
• kwas acetylosalicylowy z alkoholem zwiększa ryzyko krwawienia z żołądka lub jelit,
• paracetamol może uszkodzić wątrobę, zwłaszcza u osób, które piją przewlekle,
• niektóre syropy na kaszel zawierają alkohol, który sumuje się z wypitym,
• alkohol może zmieniać stężenie we krwi i skuteczność niektórych leków na nadciśnienie i antybiotyków.

Szczegóły dotyczące poszczególnych grup leków opisujemy w tekście alkohol a leki. NIA radzi, by przed przyjęciem każdego leku zapytać lekarza albo farmaceutę, czy można przy nim pić alkohol. Od nas: nie odstawiaj leku na własną rękę, żeby móc się napić.

Choroby, które alkohol pogarsza

Według NIAAA picie szkodliwe może zwiększać ryzyko albo pogarszać przebieg chorób częstszych w starszym wieku: przewlekłego bólu, chorób układu krążenia, cukrzycy i infekcji dróg oddechowych. Instytut dodaje, że nowsze badania wskazują na ryzyko raka piersi i chorób układu krążenia już przy niskim spożyciu, bez względu na rodzaj trunku.

NIA wymienia, że długotrwałe picie zbyt dużych ilości może pogarszać niektóre schorzenia, m.in. osteoporozę, cukrzycę, nadciśnienie, udar, wrzody, zaburzenia pamięci i nastroju. Zwraca też uwagę na dwie mniej oczywiste sprawy:

• alkohol może przytępiać ból, który byłby sygnałem ostrzegawczym zawału serca,
• u części osób starszych picie powoduje zapominanie i dezorientację, które łatwo pomylić z objawami choroby Alzheimera lub innej demencji.

NIAAA wiąże picie szkodliwe u osób starszych z szybszym pogarszaniem się pamięci, myślenia i oceny sytuacji.

Kieliszek na sen

NIAAA pisze, że wiele osób z wiekiem śpi krócej i gorzej, a część próbuje sobie pomóc alkoholem. Picie po to, żeby lepiej spać, może jednak problemy ze snem pogłębiać. Dlaczego tak się dzieje, wyjaśniamy w tekście alkohol a sen.

Emerytura, strata, samotność

Starszy wiek to często czas dużych zmian. NIAAA wymienia przejście na emeryturę, śmierć bliskiej osoby i problemy ze zdrowiem jako wydarzenia, które mogą skłonić do rozpoczęcia, kontynuowania albo zwiększenia picia, żeby poradzić sobie ze stresem, samotnością, nudą, lękiem lub przygnębieniem. NIA dodaje do tej listy przeprowadzkę i zaznacza, że u części osób szkodliwe picie zaczyna się dopiero w późniejszym wieku.

Ulga jest jednak krótka. Według NIAAA po niej negatywne emocje się nasilają i powstaje błędne koło: alkohol ma „naprawić” problem, który sam pogłębia. NIA pisze, że depresja u osób starszych często idzie w parze z nadmiernym piciem.

Po czym poznać, że coś się dzieje

NIA zauważa, że rodzina, znajomi, a nawet lekarze mogą przeoczyć problem, bo skutki picia biorą za zwykłe objawy starzenia się, np. kłopoty z równowagą. NIAAA wymienia sygnały, które u osób starszych mogą wskazywać na problem z alkoholem:

• utrata pamięci, przygnębienie, lęk,
• słaby apetyt,
• siniaki o niejasnym pochodzeniu i upadki,
• problemy ze snem,
• zaniedbywanie higieny i wyglądu.

Żaden z tych objawów nie przesądza sprawy, bo każdy może mieć inną przyczynę. To powód do rozmowy i do wizyty u lekarza, a nie do stawiania diagnozy.

Własne picie możesz sprawdzić testem AUDIT. Podręcznik WHO do tego testu sugeruje, żeby u osób powyżej 65. roku życia obniżyć próg wyniku, od którego picie uznaje się za ryzykowne, z 8 do 7 punktów.

Jak rozmawiać z bliską osobą

Rozmowa ze starszym rodzicem czy partnerem o piciu bywa trudna. Jak się do niej przygotować i czego unikać, opisujemy w tekście jak rozmawiać z bliską osobą, która pije.

NIA podpowiada kilka dróg: rozmowę z lekarzem, z terapeutą, który zna problemy alkoholowe osób starszych, oraz grupy wsparcia. Jedna ważna przestroga: NHS podkreśla, że u osoby, która regularnie pije za dużo, nagłe odstawienie alkoholu może być bardzo niebezpieczne. Przed próbą przerwania picia trzeba zgłosić się po pomoc medyczną.

Co z tego wynika

WHO Europa w komunikacie z 4 stycznia 2023 podkreśla, że nie ma bezpiecznego poziomu picia alkoholu, a im mniej się pije, tym bezpieczniej. W starszym wieku ta zasada zyskuje dodatkowe uzasadnienie: ta sama ilość może dać wyższe stężenie, łatwiej o upadek, a na liście przyjmowanych leków częściej jest coś, co z alkoholem się nie łączy. Jeśli coś z tego tekstu Cię dotyczy, porozmawiaj z lekarzem albo farmaceutą i powiedz szczerze, ile pijesz.