Alkohol a nowotwory: które raki wywołuje i czy odstawienie pomaga

Ogólne stanowisko WHO, że nie da się wskazać bezpiecznej ilości alkoholu, opisujemy w tekście czy istnieje bezpieczna ilość alkoholu. Tutaj skupiamy się na samych nowotworach: których narządów dotyczą, skąd bierze się szkoda i co wiadomo o tym, czy ograniczenie picia pomaga.

Które nowotwory IARC wiąże z alkoholem

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC), agenda WHO, oceniła alkohol w tomie 100E swoich monografii z 2012 roku. Uznała, że istnieją wystarczające dowody u ludzi, i zaliczyła do grupy 1, czyli czynników rakotwórczych dla ludzi, trzy pozycje: spożywanie alkoholu, etanol zawarty w napojach alkoholowych i aldehyd octowy związany z piciem alkoholu.

Według IARC alkohol wywołuje nowotwory:

• jamy ustnej,
• gardła,
• krtani,
• przełyku (chodzi o raka płaskonabłonkowego; IARC pisze, że gruczolakorak przełyku nie wiąże się z piciem),
• jelita grubego, czyli okrężnicy i odbytnicy,
• wątroby (rak wątrobowokomórkowy),
• piersi u kobiet.

Aktualne zestawienie IARC nowotworów według narządów (tomy monografii 1-141, stan z 18 maja 2026 roku) potwierdza te siedem narządów. Rak trzustki jest tam w kolumnie „dowody ograniczone”. W tomie 100E IARC pisze, że duże spożycie (co najmniej 30 g alkoholu dziennie) wiąże się z niewielkim wzrostem ryzyka raka trzustki, ale nie da się wykluczyć, że część tego związku tłumaczy palenie. Przy raku żołądka alkohol nie występuje w zestawieniu w żadnej z kolumn, a wyniki badań są według IARC trudne do interpretacji.

Dla nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani i przełyku IARC opisuje zależność od dawki: im więcej alkoholu, tym wyższe ryzyko. Dla jelita grubego część danych sugeruje, że ryzyko rośnie dopiero przy większym piciu (powyżej 30 g dziennie), ale dane nie są w pełni spójne.

Jak alkohol uszkadza komórki

IARC opisuje kilka mechanizmów. Najlepiej udokumentowany dotyczy aldehydu octowego.

Aldehyd octowy. Organizm przekształca etanol w aldehyd octowy, a ten w kolejnym kroku w octan. IARC określa aldehyd octowy jako związek uszkadzający komórki i materiał genetyczny. Jego powstawanie zaczyna się już w jamie ustnej, głównie za sprawą bakterii, i trwa wzdłuż przewodu pokarmowego. Najwięcej aldehydu octowego powstaje w wątrobie i jelitach, ale najwyższe stężenia po wypiciu alkoholu mierzono w ślinie, czyli tuż przy narządach, w których alkohol wywołuje raka. IARC uważa ten związek za najważniejszy w raku przełyku i innych nowotworach górnego odcinka dróg oddechowych i pokarmowych.

Aldehyd octowy rozkłada enzym ALDH2. Według NCI, amerykańskiego instytutu badań nad rakiem, część osób, szczególnie pochodzenia wschodnioazjatyckiego, ma odmianę tego enzymu, przez którą aldehyd octowy gromadzi się po wypiciu alkoholu, co daje m.in. zaczerwienienie twarzy i kołatanie serca. Jeśli takie osoby mimo to piją, nawet umiarkowanie, mają wyższe ryzyko raka przełyku oraz głowy i szyi niż osoby z prawidłowym enzymem pijące podobnie.

Hormony płciowe. Według IARC picie alkoholu podnosi u kobiet poziom estrogenów i androgenów. Hormony te pobudzają komórki do podziałów, a IARC pisze, że ich wzrost może przyczyniać się do rozwoju raka piersi.

Stres oksydacyjny i kwas foliowy. IARC wymienia też reaktywne formy tlenu, które powstają przy rozkładzie etanolu, oraz niedobór kwasu foliowego, szczególnie w kontekście raka jelita grubego. W tych przypadkach agencja pisze ostrożniej: udział poszczególnych mechanizmów nie jest jeszcze jasny.

Alkohol i papierosy razem

IARC uznaje za dobrze udokumentowane, że palenie i picie działają razem. Przy raku jamy ustnej i gardła najwyższe ryzyko mają osoby, które jednocześnie dużo piją i dużo palą, a wspólny efekt jest większy, niż wynikałoby z pomnożenia obu ryzyk. Wspólne działanie IARC opisuje też przy raku krtani i przełyku.

NCI wymienia wśród hipotez, jak alkohol może zwiększać ryzyko, także to, że ułatwia tkankom jamy ustnej i gardła wchłanianie szkodliwych substancji, m.in. z dymu papierosowego.

Rak piersi przy małych ilościach

Rak piersi to nowotwór, przy którym znaczenie mają już niewielkie ilości. Według IARC ryzyko rośnie proporcjonalnie do ilości alkoholu. Agencja przytacza dwa szacunki: wzrost o ok. 7% i o 12% na każde 10 g alkoholu, czyli jedną porcję standardową, wypijane regularnie każdego dnia. NCI podaje, że kobiety pijące jednego drinka dziennie (w USA to 14 g czystego alkoholu) mają wyższe ryzyko raka piersi niż kobiety pijące mniej niż jednego drinka w tygodniu.

Pomocne jest też spojrzenie na ryzyko bezwzględne, tym razem dla siedmiu nowotworów powiązanych z alkoholem łącznie, a nie tylko dla raka piersi. NCI przytacza wyliczenia z ostrzeżenia zdrowotnego naczelnego lekarza USA (Surgeon General's Advisory z 2025 roku). Oparto je na australijskim badaniu ponad 226 tys. osób w wieku od 45 lat i policzono dla nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, jelita grubego, wątroby i piersi u kobiet. Wynik to ryzyko skumulowane w ciągu życia, do 80. roku życia, dla osób pijących przeciętnie mniej niż jednego drinka w tygodniu, jednego drinka dziennie albo dwa drinki dziennie. Drink amerykański to 14 g czystego alkoholu, czyli ok. 1,4 porcji standardowej liczonej w Polsce. Wśród 100 kobiet taki nowotwór rozwinie się u ok. 17 pijących mniej niż jednego drinka w tygodniu, u 19 pijących jednego drinka dziennie i u ok. 22 pijących dwa drinki dziennie. U mężczyzn to odpowiednio 10, 11 i 13 na 100. Różnica to więc 2 i 5 zachorowań na 100 kobiet oraz 1 i 3 na 100 mężczyzn. Grupą odniesienia są osoby pijące bardzo mało, a nie niepijące, więc pierwsza liczba nie oznacza ryzyka osób niepijących.

Więcej o tym, dlaczego alkohol działa na kobiety mocniej, piszemy w tekście kobiety a alkohol.

Czy rodzaj trunku ma znaczenie

Według IARC nie ma. Przy nowotworach jamy ustnej, gardła, krtani i przełyku ryzyko nie różni się istotnie w zależności od rodzaju napoju. Przy raku jelita grubego dane zgodnie pokazują brak różnic, a przy raku piersi ryzyko także nie wydaje się zależeć od rodzaju trunku. Agencja pisze, że powszechnie przyjmuje się, iż za rakotwórcze działanie napojów alkoholowych odpowiada przede wszystkim zawarty w nich etanol.

Na pytanie, czy czerwone wino chroni przed nowotworami, NCI odpowiada, że badania nie znalazły związku między umiarkowanym piciem czerwonego wina a ryzykiem raka prostaty ani jelita grubego, a metaanaliza nie wykazała różnicy w ogólnym ryzyku nowotworów między winem czerwonym a białym. Zgadza się to z oceną IARC: liczy się zawarty w napoju etanol, a nie rodzaj trunku.

Czy ograniczenie picia zmniejsza ryzyko

Tej kwestii IARC poświęciła osobny tom serii Handbooks of Cancer Prevention (podręczniki profilaktyki raka), 20A, wydany w 2024 roku. Grupa robocza oceniła siłę dowodów osobno dla każdego narządu:

„Ograniczone” lub „niewystarczające” nie znaczy, że odstawienie alkoholu nie działa. Znaczy, że badań jest za mało albo ich wyniki są niespójne, by to rozstrzygnąć. Przy raku jamy ustnej niższe ryzyko wiązało się z długotrwałym niepiciem. Przy raku piersi korzyść może według IARC ograniczać się do nowotworów z receptorami hormonalnymi (hormonozależnych).

IARC uznała też za wystarczające dowody z badań mechanizmów, że zaprzestanie picia ogranicza procesy rakotwórcze związane z alkoholem. Według agencji silne dowody wskazują m.in., że po zaprzestaniu picia od razu zmniejsza się albo znika narażenie górnego odcinka dróg oddechowych i pokarmowych oraz jelita grubego na aldehyd octowy powstający z wypitego alkoholu. Według NCI powrót ryzyka do poziomu osób, które nigdy nie piły, może trwać latami, ale na odstawienie alkoholu nigdy nie jest za późno.

Jeśli chcesz pić mniej, sposoby zalecane przez instytucje zdrowia zebraliśmy w tekście jak ograniczyć picie.