Alkohol a nastrój: depresja, lęk i picie na stres

Najpierw ulga, potem spadek

Alkohol działa na ośrodkowy układ nerwowy i zmienia nastrój, myślenie i zachowanie. Broszura PARPA, dziś udostępniana przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU), opisuje dwie fazy jego działania. W pierwszej pojawia się ożywienie, rozluźnienie, czasem euforia. Jednak, jak piszą autorzy, alkohol jest przede wszystkim depresantem: w drugiej fazie przeważa znużenie, spowolnienie i senność.

To dlatego pierwszy kieliszek po ciężkim dniu może dawać poczucie, że napięcie puszcza. To wrażenie jest prawdziwe, ale krótkie. Ta sama broszura ujmuje to wprost: alkohol nie rozwiązuje problemów, tylko chwilowo tłumi nieprzyjemne emocje. KCPU radzi też, żeby nie pić w sytuacji smutku, niepokoju czy lęku.

Picie na stres: jak powstaje błędne koło

Druga broszura KCPU, Czy moje picie jest już problemem?, zaczyna od pytania, po co ludzie piją. W odpowiedziach pojawia się chęć, żeby się wyciszyć, uspokoić, zapomnieć o problemach, poczuć swobodniej. Autorzy piszą, że zagrożenie zaczyna się wtedy, gdy alkohol staje się „lekarstwem” na złe samopoczucie. Wśród sygnałów ostrzegawczych wymieniają sytuację, w której picie przestaje być dodatkiem do spotkań, a zaczyna służyć poprawie nastroju: na stres, smutek, samotność, lęk.

Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) opisuje ten mechanizm w materiałach dla lekarzy. Alkohol jest łatwo dostępny, więc często służy do radzenia sobie z lękiem. Może pozornie łagodzić go na krótko, ale z czasem częste, intensywne picie i powtarzające się odstawienie nasilają zarówno objawy lękowe, jak i niekorzystny wzorzec picia.

W praktyce często wygląda to tak:

1. Napięcie albo smutek.
2. Alkohol, który na chwilę je wycisza.
3. Następny dzień z gorszym samopoczuciem, słabszym snem i większym niepokojem.
4. Jeszcze silniejsza potrzeba, żeby „coś z tym zrobić”, i znów alkohol.

Przegląd badań Turnera i współpracowników z 2018 roku pokazał, że po alkohol lub inne substancje, żeby poradzić sobie z objawami, sięgało ok. 22-24% osób z zaburzeniami nastroju lub lękowymi. Dane z badań prowadzonych przez lata wskazują, że u osób, które tak robiły, zaburzenie nastroju czy lękowe pojawiało się zwykle najpierw, a problem z substancją później. Autorzy wnioskują, że u osób z tymi zaburzeniami inne sposoby radzenia sobie z objawami mogą ograniczać takie sięganie po substancje.

Lęk następnego dnia

Wiele osób zna poranny niepokój po wieczorze z alkoholem. NIAAA pisze, że objawy przypominające lęk mogą pojawić się nawet po jednym epizodzie intensywnego picia, także u osób bez zaburzenia lękowego. W mediach nazywa się to czasem „hangxiety”, od angielskich słów „kac” i „lęk”. Między kolejnymi epizodami picia te objawy mogą narastać.

W badaniu McKinney i Coyle z 2006 roku 48 studentów, w tym 33 kobiety, oceniało swój nastrój rano po wieczorze, w którym wypili tyle, ile zwykle (średnio ok. 12 porcji po 10 g u mężczyzn i ok. 8 u kobiet), oraz po wieczorze bez alkoholu. Po alkoholu czuli się mniej spokojni i mniej czujni, a objawy fizyczne, emocjonalne i zmęczenie utrzymywały się przez całe przedpołudnie. Autorzy podsumowali, że duża ilość alkoholu obniża nastrój, zaburza sen i nasila lęk następnego ranka. Więcej o tym, jak alkohol zmienia noc, piszemy w tekście alkohol a sen.

Depresja i alkohol: dwa problemy, które się napędzają

Światowa Organizacja Zdrowia wymienia depresję i zaburzenia lękowe wśród problemów zdrowia psychicznego, z którymi wiąże się picie alkoholu.

NIAAA zauważa, że depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia związane ze stresem i traumą, uzależnienia od innych substancji oraz zaburzenia snu są najczęstszymi problemami, które współwystępują z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu. Według danych amerykańskich wśród osób z dużą depresją zaburzenie związane z alkoholem w ciągu życia dotyczy 27-40% z nich. Oba problemy mogą się wzajemnie pogłębiać, a szansa na wyjście z obu jest większa, gdy leczy się oba, a nie tylko jeden z nich.

Przegląd Bodena i Fergussona z 2011 roku zebrał badania z trzech dekad. Obecność jednego z tych problemów podwajała ryzyko drugiego. Autorzy uznali, że najbardziej prawdopodobny kierunek to ten, w którym zaburzenia związane z alkoholem zwiększają ryzyko depresji, a nie odwrotnie. Zastrzegli, że potrzebne są dalsze badania, także nad różnicami między kobietami i mężczyznami. Nie przeczy to przeglądowi Turnera: tamte dane dotyczą osób, które już miały zaburzenie nastroju lub lękowe i sięgały po alkohol lub inne substancje, żeby złagodzić objawy. Oba kierunki są możliwe.

Obniżony nastrój często mija po odstawieniu, ale nie zawsze

Broszura KCPU zwraca uwagę, że u wielu osób nadużywających alkoholu występuje obniżenie nastroju i stany depresyjne, które u osób uzależnionych mogą utrzymywać się przez wiele tygodni po zaprzestaniu picia.

Klasyczne badanie Browna i Schuckita z 1988 roku objęło 191 mężczyzn leczonych stacjonarnie z powodu uzależnienia od alkoholu, którzy wcześniej nie mieli poważnych zaburzeń psychicznych. Na początku leczenia 42% z nich miało objawy depresji na poziomie istotnym klinicznie, a po czterech tygodniach abstynencji już tylko 6%. To badanie dotyczyło wyłącznie mężczyzn w leczeniu, więc nie przenosi się wprost na każdą osobę. Pokazuje jednak, dlaczego lekarze pytają o picie, zanim ocenią nastrój: część objawów może wynikać z samego alkoholu. Rozpoznanie depresji należy do specjalisty.

Co z różnicami między kobietami i mężczyznami

W Polsce zaburzenia związane z alkoholem dotyczą częściej mężczyzn. Według badania EZOP II, omówionego w raporcie KCPU, kiedykolwiek w życiu doświadczyło ich 13,1% mężczyzn i 2,1% kobiet.

Nie znaczy to, że problem omija kobiety. W przeglądzie Turnera sięganie po alkohol lub inne substancje dla złagodzenia objawów częściej deklarowali mężczyźni. Z kolei przegląd Connera i Bagge z 2019 roku zauważa, że choć zaburzenia związane z alkoholem i śmierć samobójcza są częstsze u mężczyzn, w ostatnich dekadach obie te liczby rosły szybciej wśród kobiet. Więcej o tym, dlaczego alkohol działa na kobiety inaczej, przeczytasz w tekście kobiety a alkohol.

Alkohol a myśli samobójcze

To trudna część tego tekstu, ale ważna. WHO wskazuje, że w krajach o wysokich dochodach związek samobójstw z depresją i zaburzeniami związanymi z alkoholem jest dobrze udokumentowany. Wiele samobójstw następuje jednak impulsywnie, w chwili kryzysu, gdy trudno poradzić sobie z tym, co się dzieje. Według WHO samobójstwom można zapobiegać, często niskokosztowymi działaniami opartymi na dowodach.

Badania opisują dwie drogi, którymi alkohol zwiększa ryzyko:

• Picie w dłuższej perspektywie. Metaanaliza Isaacs i współpracowników z 2022 roku objęła 33 badania, w których uczestników obserwowano przez dłuższy czas, łącznie ponad 10 mln osób. Picie alkoholu wiązało się z ryzykiem śmierci samobójczej wyższym o 94%. Związek był silniejszy w badaniach z większym udziałem kobiet i przy większych ilościach alkoholu.
• Picie tu i teraz. Metaanaliza Borgesa i współpracowników z 2017 roku pokazała, że próba samobójcza jest wyraźnie bardziej prawdopodobna po wypiciu alkoholu, zwłaszcza dużych ilości. Według przeglądu Connera i Bagge alkohol obniża hamulce i sprzyja pojawianiu się myśli samobójczych, a ryzyko rośnie wraz z wypitą ilością.

Z tych badań płynie praktyczny wniosek: gdy w głowie pojawiają się czarne myśli, alkohol je wzmacnia, a nie wycisza. Jeśli jest Ci bardzo ciężko, najlepiej nie zostawać z tym w pojedynkę i nie pić. Rozmowa z kimś, komu ufasz, albo telefon do osoby dyżurującej w telefonie zaufania to realny krok. Nie musisz mieć gotowych słów.

Co możesz zrobić

• Zauważ, kiedy sięgasz po alkohol. Jeśli głównie wtedy, gdy jest Ci źle, to ważna informacja.
• Szukaj innych sposobów na napięcie: ruch, sen, rozmowa, przerwa od bodźców. Nie zadziałają od razu tak jak kieliszek, ale nie oddają długu następnego dnia.
• Sprawdź swój wzorzec picia w teście AUDIT. To nie diagnoza, ale dobry punkt wyjścia do rozmowy z lekarzem.
• Z obniżonym nastrojem albo lękiem, który trwa tygodniami, idź do lekarza rodzinnego lub psychiatry i powiedz też, ile pijesz. Do psychiatry nie potrzebujesz skierowania.