Alkohol a leki: które połączenia są groźne

Dlaczego alkohol i leki źle się łączą

Amerykański instytut NIAAA wymienia w swojej broszurze skutki mieszania alkoholu z niektórymi lekami: nudności i wymioty, bóle głowy, senność, omdlenia, utratę koordynacji, a także ryzyko krwawienia wewnętrznego, problemów z sercem i trudności z oddychaniem. Alkohol może też sprawić, że lek działa słabiej albo wcale, a czasem staje się szkodliwy dla organizmu.

Kilka rzeczy z tej broszury łatwo przeoczyć:

• Leki bez recepty też się liczą. Z alkoholem mogą reagować popularne leki przeciwbólowe, na kaszel, przeziębienie i alergię, a nawet niektóre preparaty ziołowe.
• Jeden lek, kilka substancji. Preparaty złożone potrafią zawierać więcej niż jeden składnik, który reaguje z alkoholem. Skład jest na opakowaniu.
• Czas ma znaczenie. Alkohol i lek mogą wejść w interakcję, nawet jeśli nie są przyjmowane w tym samym momencie.
• Osoby starsze są bardziej narażone. Według NIAAA silniej odczuwają alkohol, a część z nich osiąga po tej samej ilości wyższe stężenie we krwi. Częściej też biorą kilka leków naraz.
• Niektóre leki same zawierają alkohol, według NIAAA nawet do 10%. Najwięcej bywa go w syropach na kaszel i środkach przeczyszczających.

Poniżej opisujemy najważniejsze grupy leków, z nazwami substancji czynnych, które znajdziesz na opakowaniu.

Leki nasenne i uspokajające

To jedna z grup, przy których ostrzeżenia są kategoryczne. Należą do niej m.in. benzodiazepiny (np. alprazolam, diazepam, lorazepam, klonazepam) i leki nasenne takie jak zolpidem. Przy benzodiazepinach NIAAA wymienia senność, zawroty głowy, większe ryzyko przedawkowania, spowolniony lub utrudniony oddech, zaburzenia koordynacji, nietypowe zachowanie i kłopoty z pamięcią, a przy lekach nasennych podobny zestaw.

Charakterystyki tych leków zatwierdzone w Polsce mówią to samo językiem urzędowym. Benzodiazepiny działają addytywnie z alkoholem, czyli ich hamujący wpływ na ośrodkowy układ nerwowy się sumuje, łącznie z depresją oddechową. Charakterystyka alprazolamu stwierdza wprost, że w czasie leczenia nie wolno spożywać alkoholu. Opisuje też zgony z przedawkowania, gdy alprazolam był nadużywany razem z alkoholem, opioidami lub innymi benzodiazepinami.

Charakterystyka diazepamu dodaje dwie rzeczy: objawy przedawkowania są silniejsze, jeśli ktoś wypił alkohol, co może zagrażać życiu, a ryzyko upadków i złamań rośnie u osób, które przyjmują też inne środki uspokajające, w tym napoje alkoholowe, oraz u osób starszych.

Jeśli sięgasz po alkohol, żeby łatwiej zasnąć, przeczytaj też, jak alkohol wpływa na sen.

Opioidowe leki przeciwbólowe

Opioidy, np. oksykodon, tramadol czy kodeina, stosuje się przy silnym bólu. NIAAA przypisuje opioidom, m.in. oksykodonowi, w połączeniu z alkoholem ten sam zestaw zagrożeń co benzodiazepinom, w tym spowolniony lub utrudniony oddech. Przy tramadolu podobne ostrzeżenia zawiera jego charakterystyka.

Charakterystyka oksykodonu mówi, że alkohol może nasilać jego działania niepożądane, szczególnie depresję oddechową, i że należy unikać łączenia leku z alkoholem. Charakterystyka tramadolu wyklucza jego stosowanie przy ostrym zatruciu alkoholem i ostrzega, że alkohol nasila jego wpływ na ośrodkowy układ nerwowy oraz pogarsza zdolność prowadzenia pojazdów.

Szczególnie niebezpieczne jest połączenie opioidu z benzodiazepiną. Charakterystyki obu grup ostrzegają, że może ono prowadzić do silnego uspokojenia (sedacji), depresji oddechowej, śpiączki i zgonu. Charakterystyka alprazolamu wymienia alkohol obok opioidów wśród substancji, z którymi hamujące działanie benzodiazepin się sumuje.

Jeśli ktoś po alkoholu i takim leku jest tak senny, że nie da się go dobudzić, albo oddycha wolno lub z trudem, dzwoń pod numer 112.

Leki przeciwdepresyjne

NIAAA wymienia przy lekach przeciwdepresyjnych senność, zawroty głowy, większe ryzyko przedawkowania oraz nasilenie przygnębienia i poczucia beznadziei. Przy lekach z grupy inhibitorów MAO (np. fenelzyna, tranylcypromina) broszura ostrzega przed poważnymi skutkami dla serca i niebezpiecznym wzrostem ciśnienia, bo w piwie i czerwonym winie jest tyramina.

Charakterystyki są tu mniej jednolite. U zdrowych osób sertralina nie nasilała wpływu alkoholu na sprawność umysłową i ruchową, a mimo to jej charakterystyka odradza picie w czasie leczenia. Charakterystyka mirtazapiny mówi, że lek może nasilać hamujące działanie alkoholu, i zaleca unikanie alkoholu.

Alkohol i obniżony nastrój często idą w parze, o czym piszemy w tekście alkohol a nastrój.

Paracetamol i wątroba

NIAAA wymienia uszkodzenie wątroby jako możliwy skutek łączenia paracetamolu z alkoholem. Charakterystyka paracetamolu podaje, że ryzyko uszkodzenia wątroby dotyczy osób nadużywających alkoholu, z niewydolnością wątroby i niedożywionych, i stwierdza, że w czasie przyjmowania leku nie wolno pić alkoholu.

Ta sama charakterystyka przypomina, że paracetamol bywa składnikiem różnych leków, więc trzeba sprawdzić, czy inne przyjmowane preparaty go nie zawierają. Po dawce większej niż zalecana należy od razu skontaktować się z lekarzem, nawet bez objawów, bo może dojść do zagrażającego życiu uszkodzenia wątroby. Więcej o tym narządzie piszemy w tekście alkohol a wątroba.

Ibuprofen i inne NLPZ

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), np. ibuprofen, naproksen, diklofenak i kwas acetylosalicylowy, to popularne leki na ból i gorączkę. NIAAA wymienia przy nich w połączeniu z alkoholem rozstrój żołądka, krwawienia i wrzody.

Charakterystyka ibuprofenu podaje, że alkohol może nasilać działania niepożądane i ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego oraz owrzodzenia. Nakazuje przerwać lek i od razu skontaktować się z lekarzem przy silnym bólu w nadbrzuszu, smolistym stolcu lub krwawych wymiotach.

Leki przeciwcukrzycowe

Przy pochodnych sulfonylomocznika, np. gliklazydzie, alkohol nasila spadek cukru we krwi. Charakterystyka gliklazydu wyjaśnia, że alkohol blokuje reakcje, którymi organizm broni się przed hipoglikemią, co może doprowadzić do śpiączki hipoglikemicznej. Zaleca unikanie alkoholu i leków, które go zawierają.

Przy metforminie problem jest inny. Według jej charakterystyki zatrucie alkoholem zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej, rzadkiego, ale ciężkiego powikłania, szczególnie przy głodzeniu, niedożywieniu i chorobach wątroby. Ostre zatrucie alkoholem i alkoholizm są przeciwwskazaniem do stosowania leku. NIAAA wymienia przy metforminie także nudności i osłabienie.

Leki przeciwkrzepliwe

NIAAA pisze, że przy warfarynie nawet okazjonalne picie może prowadzić do krwawienia wewnętrznego, a picie większych ilości może też działać odwrotnie i zwiększać ryzyko zakrzepów, udaru i zawału.

Charakterystyka warfaryny podaje, że duże ilości alkoholu u osób z niewydolnością wątroby zwiększają działanie leku, a alkoholizm wymienia wśród przeciwwskazań. Charakterystyka acenokumarolu zaleca ograniczenie alkoholu, bo nie da się przewidzieć, jak silna będzie interakcja ani jakie będą jej pierwsze objawy.

Leki przeciwalergiczne o działaniu uspokajającym

Część leków przeciwhistaminowych, np. klemastyna, hydroksyzyna czy difenhydramina, działa uspokajająco. Charakterystyka klemastyny mówi, że lek nasila działanie alkoholu na ośrodkowy układ nerwowy i że nie należy pić alkoholu podczas leczenia. Charakterystyka hydroksyzyny ostrzega, że alkohol nasila jej działanie, w tym zmęczenie, zawroty głowy i senność, co utrudnia prowadzenie pojazdów.

Zestawienie NIAAA obejmuje zresztą także nowsze leki przeciwalergiczne, np. loratadynę i cetyryzynę, i przy wszystkich wymienia senność, zawroty głowy i większe ryzyko przedawkowania.

Antybiotyki i spór o metronidazol

NIAAA wymienia kilka leków przeciwbakteryjnych i przeciwgrzybiczych, np. metronidazol, tynidazol, nitrofurantoinę, izoniazyd i ketokonazol. Przy tej grupie podaje m.in. szybkie bicie serca, nagłe zmiany ciśnienia, ból brzucha, wymioty, ból głowy i zaczerwienienie twarzy, a przy izoniazydzie i ketokonazolu uszkodzenie wątroby.

Najbardziej znany jest metronidazol. Obie sprawdzone przez nas charakterystyki tego leku zarejestrowane w Polsce zalecają, by nie pić alkoholu w czasie leczenia i przez co najmniej 48 godzin po jego zakończeniu, bo może wystąpić reakcja podobna do tej po disulfiramie. Jedna z nich wymienia jako jej objawy uderzenia gorąca, wymioty i przyspieszone bicie serca, druga zawroty głowy i wymioty.

Dowody z badań są tu jednak słabsze, niż sugeruje powszechna opinia. Przegląd Williamsa i Woodcock z 2000 roku nie znalazł w opisach przypadków przekonujących dowodów, że taka reakcja istnieje. W badaniu Visapää i współpracowników z 2002 roku wzięło udział 12 zdrowych mężczyzn: połowa przez 5 dni przyjmowała metronidazol, połowa placebo, i nikt nie wiedział, kto co dostaje. Po alkoholu metronidazol nie podniósł stężenia aldehydu octowego we krwi i nie wywołał ani mierzalnych, ani odczuwanych objawów. Autorzy zastrzegli, że u niektórych osób reakcja może się jednak pojawić inną drogą. Badanie było małe, więc sporu nie rozstrzyga.

Wniosek praktyczny się nie zmienia: obowiązuje zalecenie z ulotki. Leczysz się metronidazolem, to nie pijesz w trakcie i po leczeniu.

Co robić w praktyce

• Czytaj ulotkę i skład. Sprawdź, jakie substancje czynne zawiera lek i co ulotka mówi o alkoholu.
• Pytaj farmaceutę albo lekarza. NIAAA wskazuje ich jako osoby, które pomogą ocenić, czy dany lek wchodzi w interakcję z alkoholem.
• Gdy nie wiesz, nie pij. To zasada, którą NIAAA radzi stosować przy każdym leku o nieznanym działaniu z alkoholem.
• Nie odstawiaj leku, żeby się napić. Nagłe przerwanie niektórych leków, np. benzodiazepin czy sertraliny, może wywołać objawy odstawienia. O przerwie w leczeniu decyduje lekarz.
• Mów lekarzowi i farmaceucie, ile pijesz, także wtedy, gdy pytają tylko o leki.