Upijanie się: jakie ryzyko niesie, nawet gdy pijesz rzadko

Wiele osób ocenia swoje picie po tym, jak często sięga po alkohol. „Piję raz na dwa tygodnie” brzmi uspokajająco. Liczy się jednak także to, ile wypijasz za jednym razem.

WHO w zestawieniu faktów z czerwca 2024 roku pisze, że picie nawet małych ilości może nieść ryzyko dla zdrowia, ale większość szkód wynika z intensywnego picia epizodycznego albo stałego picia dużych ilości.

Ile to jest „upić się”

Instytucje zdrowia publicznego mają własne progi. Wszystkie opisują dużą ilość alkoholu wypitą przy jednej okazji. Porcje zagraniczne przeliczyliśmy na polskie porcje standardowe po 10 g czystego alkoholu.

WHO sama zaznacza, że 60 g to w przybliżeniu 6 porcji standardowych. NIAAA dodaje, że u młodzieży to samo stężenie we krwi daje mniejsza liczba porcji: według badań trzy porcje amerykańskie u dziewcząt i od trzech do pięciu u chłopców, zależnie od wieku i budowy ciała.

KCPU w materiale „Autodiagnoza” definiuje okazjonalne upijanie się jako spożywanie co najmniej 60 g alkoholu przy jednej okazji, tak samo jak WHO. Test AUDIT w wersji KCPU pyta, jak często wypijasz sześć lub więcej porcji przy jednej okazji. Broszura PARPA radzi osobom z wynikiem wskazującym na picie ryzykowne (8-15 punktów) unikać upijania się.

Od nas: te progi służą do badań i porównań. Nie są granicą „bezpiecznego picia”. NIAAA pisze, że szkody mogą wiązać się z każdą ilością alkoholu, a ich poziom rośnie razem z ilością wypitego alkoholu.

Jak często to się zdarza w Polsce

Według szacunków WHO w bazie Global Health Observatory w 2020 roku 38,5% osób w wieku 15 lat i więcej w Polsce wypiło co najmniej raz w ostatnich 30 dniach 60 g czystego alkoholu lub więcej przy jednej okazji (95% CI 36,7-40,2%). Wśród mężczyzn było to 51,0%, wśród kobiet 25,8%. Gdy liczyć tylko osoby pijące, odsetek wynosi 46,9%. To szacunki WHO oparte na badaniach ankietowych i standaryzowane według wieku, a 2020 to rok odniesienia szacunku, nie rok konkretnego badania.

Dane o upijaniu się młodzieży z badania ESPAD omawiamy w tekście o tym, jak rozmawiać z nastolatkiem o alkoholu.

Co może się stać po jednym wieczorze

Zatrucie alkoholem

NHS pisze, że zatrucie alkoholem zwykle wynika z upijania się, czyli wypicia dużej ilości alkoholu podczas jednej sesji. Może do niego dojść, gdy pijesz szybciej, niż organizm usuwa alkohol z krwi, a zbyt dużo alkoholu we krwi może zagrażać życiu. Według NIAAA przekroczenie progu „binge” zwiększa ryzyko ostrych szkód, takich jak luki w pamięci i przedawkowanie alkoholu.

Urazy i wypadki

Według NIAAA upijanie się zwiększa prawdopodobieństwo skutków, które mogą być śmiertelne, m.in. upadków, oparzeń, utonięć i wypadków samochodowych. Brytyjscy naczelni lekarze (CMO) w wytycznych z 2016 roku wśród krótkoterminowych szkód wymieniają urazy głowy, złamania, urazy twarzy, blizny i zatrucie alkoholem. Podają też, że ryzyko urazu u osoby, która niedawno piła, rośnie od dwóch do pięciu razy, gdy wypije 5-7 jednostek w ciągu 3-6 godzin. Dokument nie podaje, w porównaniu z czym liczono ten wzrost. To 40-56 g, czyli ok. 4-5,6 polskich porcji.

Ryzykowne decyzje i przemoc

Według NHS upijanie się może zwiększać ryzyko błędnej oceny ryzykownych sytuacji i utraty kontroli nad sobą, np. seks bez zabezpieczenia albo udział w przemocy. NIAAA dodaje większe ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową i nieplanowanej ciąży i zaznacza, że ryzyko jest tym większe, im więcej alkoholu ktoś wypije naraz.

Szkody dotykają też innych. WHO, pisząc o szkodach alkoholu ogólnie, podaje, że spośród 298 000 zgonów w wypadkach drogowych związanych z alkoholem na całym świecie w 2019 roku 156 000 spowodowało picie kogoś innego. Wśród urazów związanych z alkoholem wymienia też napaści seksualne i przemoc ze strony partnera.

Serce i inne narządy

Przegląd Voskoboinika i współpracowników z 2016 roku opisuje migotanie przedsionków po epizodzie intensywnego picia, tzw. „holiday heart”, jako dobrze poznane. Więcej piszemy w tekście o tym, jak alkohol wpływa na serce.

NIAAA pisze też, że według dostępnych danych nawet jeden epizod upijania się może osłabić działanie układu odpornościowego, a u osób z wcześniejszym uszkodzeniem trzustki doprowadzić do jej ostrego zapalenia.

„Piję tylko w weekendy”

Od nas: brytyjskie wytyczne nie mówią wprost o weekendach, ale opisują jeden lub dwa epizody ciężkiego picia w tygodniu.

Brytyjscy naczelni lekarze piszą wprost: jeden lub dwa epizody ciężkiego picia w tygodniu zwiększają ryzyko śmierci z powodu chorób przewlekłych oraz wypadków i urazów. Osobom, które regularnie wypijają do 14 brytyjskich jednostek tygodniowo (112 g, czyli ok. 11 polskich porcji), radzą rozłożyć picie równo na co najmniej trzy dni. Dodają, że rady dotyczące pojedynczej okazji dotyczą także osób, które piją co tydzień.

NIAAA zwraca uwagę na skutki długofalowe. Powtarzające się epizody upijania się przyczyniają się do chorób wątroby i innych chorób przewlekłych oraz zwiększają ryzyko kilku nowotworów, m.in. głowy i szyi, przełyku, wątroby, piersi i jelita grubego. Upijanie się i picie dużych ilości z czasem zwiększają też ryzyko zaburzeń związanych z używaniem alkoholu.

Jak zmniejszyć ryzyko

WHO Europa w komunikacie z 4 stycznia 2023 roku przypomina, że nie ma poziomu picia bezpiecznego dla zdrowia, a im mniej się pije, tym bezpieczniej.

Jeśli pijesz, brytyjscy naczelni lekarze radzą, by ograniczać ryzyko pojedynczej okazji tak:

• ogranicz łączną ilość alkoholu wypitą przy jednej okazji,
• pij wolniej, przy jedzeniu i przeplataj alkohol wodą,
• zaplanuj wieczór: zadbaj o bezpieczny powrót do domu i o obecność osób, którym ufasz.

Według tych wytycznych ostrożniejsze powinny być m.in. osoby narażone na upadki, przyjmujące leki, które wchodzą w reakcje z alkoholem, oraz osoby, u których alkohol może nasilić choroby fizyczne lub psychiczne. NIAAA wskazuje sytuacje, w których lepiej nie pić wcale, m.in. przed prowadzeniem pojazdu, w ciąży i przy lekach wchodzących w reakcje z alkoholem.

Więcej sposobów, m.in. liczenie porcji i ustalanie limitu przed wyjściem, opisujemy w tekście o tym, jak ograniczyć picie.

Gdy ktoś obok jest bardzo pijany

NHS radzi dzwonić po pomoc (w Polsce 112), gdy podejrzewasz zatrucie alkoholem, gdy ktoś miał drgawki, stracił przytomność albo przestał oddychać. Zostań przy tej osobie, bo może zakrztusić się wymiocinami albo przestać oddychać. NIAAA ostrzega, że niebezpiecznie jest zakładać, iż nieprzytomna osoba „odeśpi” zatrucie, bo stężenie alkoholu we krwi może rosnąć jeszcze po zakończeniu picia.

Objawy zatrucia, pozycję boczną i to, czego nie robić, opisujemy krok po kroku w tekście nastolatek wrócił pijany. Zalecenia NHS i NIAAA, na których się opieramy, nie dotyczą tylko nastolatków.