Leczenie uzależnienia od alkoholu: jak wygląda i od czego zacząć

Broszura PARPA z 2019 roku, dziś udostępniana przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU), zaczyna się od prostego wyjaśnienia: „leczenie odwykowe” to potoczna nazwa profesjonalnej pomocy dla osób nadużywających alkoholu i ich rodzin. KCPU zaznacza, że wyobrażenia o leczeniu opartym na przymusie i lekach to pozostałość dawnych praktyk. Dziś leczenie jest dobrowolne i opiera się na metodach o udowodnionej skuteczności.

Jeśli nie wiesz jeszcze, czy to, co dzieje się z Twoim piciem, to już problem, zacznij od tekstu o tym, jak rozpoznać problem z alkoholem.

Pierwszy krok: poradnia leczenia uzależnień

KCPU pisze, że pierwszym miejscem, do którego powinna trafić osoba pijąca problemowo, jest poradnia.

Co warto wiedzieć przed pierwszą wizytą:

• Nie potrzebujesz skierowania. Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej zwalnia ze skierowania osoby zgłaszające się z powodu uzależnienia (art. 57 ust. 2 pkt 11 lit. a).
• Leczenie jest bezpłatne. Od osób uzależnionych od alkoholu nie pobiera się opłat za leczenie odwykowe w zakładach leczniczych (art. 21 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości).
• Leczenie jest dobrowolne (art. 21 ust. 2). Wyjątki opisujemy niżej.
• Termin trzeba umówić telefonicznie. Pracownik poradni powie wtedy o ewentualnych dodatkowych warunkach. Na pierwszą wizytę weź dokument tożsamości.
• Na rozmowę trzeba przyjść trzeźwo. Jeśli pijesz codziennie albo długimi ciągami, nie przerywaj picia nagle na własną rękę tylko po to, żeby zdążyć na wizytę. Powiedz o tym przy umawianiu terminu albo najpierw idź do lekarza (więcej niżej). KCPU zaznacza też, że każda zgłaszająca się osoba powinna zostać zbadana przez lekarza.
• Rozmowa jest poufna. Leczenie odwykowe jest objęte tajemnicą lekarską, a dane w dokumentacji są chronione prawem.

Placówki w swojej okolicy znajdziesz na mapie KCPU.

KCPU ostrzega przed ośrodkami, które nie są zarejestrowane jako placówki lecznicze: zwykle są pełnopłatne, nie podlegają nadzorowi, a osoba niezadowolona z leczenia nie może złożyć skargi w systemie praw pacjenta. Według KCPU nie ma też dowodów naukowych na skuteczność hipnozy, akupunktury ani ziołolecznictwa w leczeniu uzależnienia.

Diagnoza: szkodliwe picie czy uzależnienie

Wzór picia osób uzależnionych i pijących szkodliwie bywa podobny. KCPU wskazuje, że różnią je przede wszystkim objawy typowe dla uzależnienia: głód alkoholowy, zespół abstynencyjny i upośledzenie kontroli nad ilością i częstotliwością picia.

Rozpoznanie jest zadaniem specjalistów. Od niego zależy, co poradnia zaproponuje: cel leczenia, metody, intensywność i czas trwania terapii.

Gdy odstawienie alkoholu jest groźne

Po przerwaniu intensywnego picia albo gwałtownym ograniczeniu ilości mogą pojawić się objawy odstawienne. KCPU wymienia m.in. drżenie mięśni, nadciśnienie, nudności, wymioty, bezsenność, poty, niepokój i lęk, a czasem napady drgawkowe, omamy i majaczenie drżenne (delirium tremens).

Większość osób uzależnionych takich powikłań nie doświadcza. KCPU zaznacza jednak, że nie wolno bagatelizować swojego stanu i czekać, aż objawy same miną. Do lekarza warto pójść również wtedy, gdy:

• objawy odstawienne są bardzo nasilone,
• picie trwało długim ciągiem,
• osoba jest niedożywiona, osłabiona albo odwodniona,
• łączyła alkohol z lekami lub narkotykami,
• ma inne choroby psychiczne lub somatyczne.

Jeśli pijesz codziennie albo długimi ciągami, nie przerywaj picia nagle na własną rękę. Najpierw skonsultuj się z lekarzem, np. rodzinnym albo w poradni leczenia uzależnień. Drgawki, omamy albo utrata przytomności to sytuacja na numer 112.

Lekarz może skierować na oddział leczenia alkoholowych zespołów abstynencyjnych, potocznie „detoks”. Według broszury PARPA pobyt trwa do 10 dni, jest bezpłatny i wymaga skierowania. Skierowanie można uzyskać u lekarza rodzinnego, w poradni leczenia uzależnień albo na izbie przyjęć szpitala z takim oddziałem.

Ważne zastrzeżenie KCPU: detoks nie leczy uzależnienia. Jego celem jest bezpieczne ustąpienie objawów odstawiennych. Wyjście z detoksu to dobry moment, żeby zgłosić się do poradni albo na oddział z programem psychoterapii.

Terapia: poradnia, oddział dzienny, oddział całodobowy

Według KCPU najskuteczniejszą metodą leczenia uzależnienia od alkoholu jest psychoterapia. Najlepiej działa połączenie spotkań indywidualnych z terapeutą i terapii w grupie. Terapię można podjąć w trzech formach:

KCPU pisze, że przekonanie o wyższości oddziałów całodobowych nie zawsze jest prawdziwe. Osoby, które leczą się pierwszy raz, nie powinny od razu tam trafiać. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy w pobliżu nie ma poradni ani oddziału dziennego, gdy środowisko zagraża abstynencji, gdy picie jest bardzo intensywne, trudno utrzymać nawet krótką przerwę albo potrzebna jest większa opieka medyczna.

Terapia to nie kilka wizyt. KCPU mówi o systematycznym udziale w zajęciach przez co najmniej kilkanaście miesięcy, z coraz rzadszymi spotkaniami w miarę postępów. Celem terapii osób uzależnionych jest w większości placówek abstynencja.

Program ograniczania picia

Nie każdy, kto pije za dużo, jest uzależniony. Dorosłe osoby pijące szkodliwie, bez przeciwwskazań zdrowotnych i prawnych, mogą według KCPU pracować nad bezpieczniejszym wzorem picia zamiast pełnej abstynencji. Przeciwwskazaniem jest m.in. ciąża, choroby wątroby czy sądowy nakaz abstynencji.

W takim programie ustala się z terapeutą plan picia: ile, jak często, kiedy i gdzie. Zawsze z całkowitą rezygnacją z alkoholu w określonych sytuacjach, np. przed prowadzeniem pojazdu, przy opiece nad dziećmi i w pracy. Zalecenia opracowane przez PARPA (dziś KCPU) z 2016 roku zakładają 8-12 tygodni i co najmniej jedno spotkanie w tygodniu.

W nielicznych poradniach proponuje się taki program także osobom lżej uzależnionym, zwykle młodszym i pijącym krócej. KCPU zaznacza jednak, że dla większości osób uzależnionych najlepszym celem pozostaje abstynencja.

Leki

Lekarz może zaproponować leki wspierające leczenie. KCPU podkreśla, że standardy medyczne zalecają ich stosowanie równolegle z psychoterapią, a same leki są w leczeniu uzależnienia mało skuteczne. Leku, który „radykalnie rozwiązuje” problem uzależnienia, jak dotąd nie wynaleziono. O tym, czy i jaki lek ma sens, decyduje lekarz, najlepiej psychiatra w placówce leczenia uzależnień.

Osobno KCPU pisze o popularnej „wszywce” (implancie z disulfiramem): w zgodnej opinii ekspertów nie pomaga ona w utrzymaniu nawet czasowej abstynencji, a picie alkoholu podczas stosowania disulfiramu może być groźne dla zdrowia, a nawet życia. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki, przeczytaj też tekst o tym, jak alkohol wchodzi w reakcje z lekami.

AA i grupy samopomocowe

Według KCPU najlepsze efekty osiągają osoby, które łączą terapię w placówce z aktywnym udziałem w grupach samopomocowych. KCPU dodaje, że mityngi Anonimowych Alkoholików czy stowarzyszenia abstynenckie są ważnym wzmocnieniem leczenia, ale sam udział w nich nie zawsze wystarcza. Więcej piszemy w tekście o grupach wsparcia.

Nawrót nie przekreśla leczenia

KCPU pisze wprost: trwała abstynencja często wymaga wielu prób, a większość osób, które nie piją od lat, ma za sobą kilka podejść do leczenia. Przy nawrocie najważniejsze jest jak najszybsze przerwanie picia i powrót do terapeuty albo grupy. Jeśli picie znów było codzienne albo trwało ciągiem, przerwij je pod opieką lekarza, tak jak opisaliśmy wyżej.

Zobowiązanie do leczenia

Leczenie jest dobrowolne, ale ustawa o wychowaniu w trzeźwości przewiduje wyjątek. Dotyczy osób, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny (art. 24), przy czym zobowiązać można wyłącznie osobę uzależnioną (art. 26 ust. 1).

Procedura wygląda tak:

1. Gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych kieruje taką osobę na badanie przez biegłego (art. 25). Według KCPU komisja ma obowiązek przyjąć zgłoszenie i wszcząć postępowanie.
2. Biegły ocenia, czy osoba jest uzależniona.
3. O obowiązku leczenia orzeka sąd rejonowy na wniosek komisji albo prokuratora (art. 26 ust. 2-3).

KCPU wyjaśnia, że celem zobowiązania jest zmotywowanie do terapii. Przymus dotyczy doprowadzenia na badanie, na rozprawę i do placówki. Osoba zobowiązana do leczenia stacjonarnego nie może opuszczać placówki bez zezwolenia kierownika, a przy samowolnym wyjściu sąd zarządza doprowadzenie (art. 32 ust. 2-3), ale według KCPU nie ma możliwości zatrzymania pacjenta w placówce wbrew jego woli.

A co z bliskimi

Bezpłatną terapię współuzależnienia mają członkowie rodziny osoby uzależnionej dotknięci następstwami jej picia (art. 23 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). Bez skierowania może zgłosić się do poradni osoba współuzależniona: spokrewniona lub nie, która wspólnie z osobą uzależnioną mieszka i gospodaruje, albo której stan psychiczny powstał na skutek pozostawania z nią w związku emocjonalnym (art. 57 ust. 2 pkt 11 lit. b ustawy o świadczeniach). Więcej piszemy w tekście o współuzależnieniu, a o tym, jak zacząć trudną rozmowę, w tekście jak rozmawiać z bliską osobą, która pije.