Jak rozpoznać problem z alkoholem: sygnały ostrzegawcze

W potocznym myśleniu ludzie dzielą się na tych, którzy „piją normalnie”, i na „alkoholików”. Materiały Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) zwracają uwagę, że taki podział pomija bardzo liczną grupę: osoby, które nie są uzależnione, ale ich sposób picia już im szkodzi. W broszurze z 2019 roku KCPU (wtedy jeszcze PARPA) szacowało, że alkohol szkodliwie, bez cech uzależnienia, pije ok. 2,5 mln Polaków.

Dlatego warto patrzeć nie na etykietę, tylko na to, co alkohol robi w Twoim życiu albo w życiu bliskiej osoby.

Trzy stopnie: ryzyko, szkoda, uzależnienie

Picie ryzykowne to taki sposób picia, który jeszcze nie przyniósł wyraźnych szkód, ale zwiększa szansę, że się pojawią. W teście AUDIT, którym posługuje się KCPU, odpowiada mu wynik 8-15 punktów.

Picie szkodliwe w klasyfikacji WHO (ICD-11, kod 6C40.1) to wzór picia, który już spowodował szkody dla zdrowia fizycznego lub psychicznego albo doprowadził do zachowań, przez które ucierpiało zdrowie innych osób. Taki wzór musi być widoczny przez co najmniej 12 miesięcy, gdy picie jest epizodyczne, albo przez co najmniej miesiąc, gdy jest ciągłe. KCPU podkreśla, że pojedynczy epizod intensywnego picia czy jedna szkoda to jeszcze nie jest picie szkodliwe.

Uzależnienie (ICD-11, kod 6C40.2) opisujemy niżej. Broszura KCPU zaznacza, że nadmierne picie nie zawsze prowadzi do uzależnienia, ale uzależnienie zawsze poprzedza okres intensywnego picia. Nie da się przewidzieć, kto się uzależni, a kto nie.

Sygnały ostrzegawcze

KCPU wymienia objawy, które powinny zapalić lampkę ostrzegawczą. W praktyce wyglądają tak:

• Więcej i częściej. Pojawia się coraz więcej okazji do picia, a potem picie bez okazji. Rośnie ilość wypijana naraz lub w tygodniu, częściej zdarza się upicie.
• Picie w nieodpowiednich sytuacjach: w ciąży i podczas karmienia piersią, przed prowadzeniem pojazdu, przy lekach, które wchodzą w reakcję z alkoholem, w pracy, podczas opieki nad dziećmi.
• Alkohol jako lekarstwo. Picie przestaje być dodatkiem do spotkań, a staje się sposobem na stres, smutek, samotność, lęk albo bezsenność.
• Przywiązanie do sytuacji picia. Rośnie oczekiwanie na moment, kiedy można się napić, niepokój, gdy nie ma takiej możliwości, pojawia się dbanie o zapasy.
• Alkohol wypiera inne przyjemności. Spotkania bez alkoholu przestają być atrakcyjne, zainteresowania schodzą na dalszy plan.
• „Klin”, czyli picie po to, żeby złagodzić skutki picia z poprzedniego dnia.
• „Urwane filmy”: luki w pamięci po piciu, mimo że dana osoba była wtedy aktywna.
• Picie mimo szkód zdrowotnych, rodzinnych, zawodowych czy finansowych.
• Niepokój otoczenia. Bliscy, znajomi albo pracodawca mówią, że martwi ich Twoje picie, i namawiają do ograniczenia.

Pojedynczy sygnał nie przesądza o niczym. Kilka naraz to dobry powód, żeby przyjrzeć się sprawie uczciwie.

Jak WHO opisuje uzależnienie od alkoholu

W najnowszej klasyfikacji chorób WHO, ICD-11, uzależnienie od alkoholu (6C40.2) to zaburzenie regulacji picia, które wynika z powtarzanego lub ciągłego używania alkoholu. Jego istotą jest silny wewnętrzny przymus picia. Do rozpoznania potrzebne są co najmniej dwie z trzech grup objawów:

1. Upośledzona kontrola nad piciem: nad tym, kiedy się zaczyna, jak często i jak intensywnie się pije, jak długo i w jakich okolicznościach, oraz nad momentem zakończenia.
2. Rosnące pierwszeństwo alkoholu przed innymi sprawami, w tym zdrowiem, codziennymi zajęciami i obowiązkami. Picie trwa albo narasta mimo szkód, na przykład rozpadających się relacji, kłopotów w pracy czy nauce, pogorszenia zdrowia.
3. Objawy fizjologiczne: tolerancja (potrzeba coraz większych ilości, żeby osiągnąć ten sam efekt), objawy odstawienne po przerwaniu lub ograniczeniu picia albo picie alkoholu lub podobnie działających substancji po to, żeby tym objawom zapobiec lub je złagodzić.

Objawy są zwykle widoczne przez co najmniej 12 miesięcy. Rozpoznanie można jednak postawić wcześniej, jeśli picie jest ciągłe (codziennie lub prawie codziennie) przez co najmniej 3 miesiące. Uzależnieniu często towarzyszy głód alkoholowy, czyli subiektywnie odczuwana silna chęć napicia się.

W polskich materiałach KCPU spotkasz też opis według wcześniejszej klasyfikacji, ICD-10 (kod F10.2). Wymienia ona sześć objawów: silne pragnienie picia, upośledzoną kontrolę, objawy odstawienne, zmienioną tolerancję, zaniedbywanie innych przyjemności i zainteresowań oraz picie mimo oczywistych szkód. Rozpoznanie wymaga trzech lub więcej z nich w ciągu ostatniego roku. Obie klasyfikacje opisują to samo zjawisko.

Diagnozę stawia specjalista

KCPU pisze wprost: diagnozę uzależnienia może postawić tylko specjalista, najlepiej w placówce leczenia uzależnień. Nie potrafi tego zrobić ani osoba pijąca, ani jej otoczenie. Lista objawów powyżej służy do tego, żeby zauważyć problem, a nie żeby samodzielnie się zdiagnozować albo „wydać wyrok” na kogoś bliskiego.

Dobra wiadomość jest taka, że do specjalisty łatwo trafić:

• Poradnia leczenia uzależnień w ramach NFZ nie wymaga skierowania. Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej zwalnia ze skierowania osoby zgłaszające się z powodu uzależnienia (art. 57 ust. 2 pkt 11).
• Leczenie jest bezpłatne. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości stanowi, że od osób uzależnionych od alkoholu nie pobiera się opłat za leczenie odwykowe (art. 21 ust. 3), a samo leczenie jest dobrowolne (art. 21 ust. 2).
• Poradnia pomaga także przy piciu szkodliwym. Według KCPU specjaliści po diagnozie proponują pomoc dopasowaną do rozpoznania. Osobom pijącym szkodliwie bez uzależnienia mogą zaproponować program ograniczania picia.

Placówki w swojej okolicy znajdziesz na mapie KCPU. Przed pierwszą wizytą zwykle trzeba umówić termin telefonicznie i przyjść trzeźwo.

Dlaczego tak trudno to zobaczyć u siebie

KCPU opisuje zjawisko, które zna niemal każda rodzina osoby pijącej: im ważniejszy staje się alkohol, tym więcej argumentów umysł produkuje na jego obronę. „Piję jak wszyscy”, „to tylko piwo”, „mogę przestać, kiedy zechcę”. To nie zła wola ani świadome kłamstwo, tylko mechanizmy obronne, w które osoba pijąca sama wierzy.

Utrudniają też stereotypy. Obraz „alkoholika” jako kogoś, kto stracił dom, pracę i rodzinę, pasuje według broszury KCPU do ok. 5% osób uzależnionych. Większość z nich mieszka z rodziną, pracuje i nie pije w miejscach publicznych. Dlatego zdanie „nie jestem alkoholikiem, bo ja tak nie piję” niczego nie rozstrzyga.

Od czego zacząć

1. Policz, ile naprawdę pijesz. Pomoże kalkulator porcji. Jedna porcja standardowa to 10 g czystego alkoholu, czyli ok. 250 ml piwa 5%, 100 ml wina 12% albo 30 ml wódki 40%.
2. Zrób test AUDIT. To 10 pytań opracowanych przez WHO. Wynik nie jest diagnozą, ale pokazuje, w której strefie ryzyka jest Twoje picie. KCPU zaznacza, że AUDIT nie jest podstawą stuprocentowej diagnozy uzależnienia.
3. Porozmawiaj z kimś. Lekarz rodzinny, poradnia leczenia uzależnień albo anonimowy telefon zaufania to dobre pierwsze kroki.

Jeśli niepokoi Cię picie kogoś bliskiego, zajrzyj do tekstu o tym, jak rozmawiać z bliską osobą, która pije.