Jak rozmawiać z bliską osobą, która pije za dużo

Jeśli czytasz ten tekst, prawdopodobnie próbowano już wielu rzeczy: próśb, wyrzutów, milczenia, chowania butelek. To normalne. Materiały Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) opisują dokładnie ten etap: bliscy starają się kontrolować picie, a osoba pijąca coraz mocniej go broni.

Nie ma zdania, które sprawi, że ktoś z dnia na dzień przestanie pić. Są za to sposoby rozmowy, które zmniejszają opór, i takie, które go wzmacniają.

Dlaczego te rozmowy tak często kończą się kłótnią

KCPU wyjaśnia to działaniem mechanizmów obronnych. Im ważniejszy dla kogoś staje się alkohol, tym więcej jego umysł produkuje usprawiedliwień: „piję jak wszyscy”, „to tylko piwo”, „piłbym mniej, gdybyście mnie nie denerwowali”. To nie jest świadome kłamstwo, tylko reakcja, w którą osoba pijąca sama wierzy.

Do tego dochodzi lęk. Broszura KCPU o leczeniu odwykowym wymienia, czego boją się osoby pijące: etykiety „alkoholika”, życia bez alkoholu, objawów odstawienia, a także tego, że każda rozmowa o piciu będzie kolejnym łajaniem i pouczaniem. Jeśli Twoja rozmowa potwierdzi ten ostatni lęk, druga strona zamknie się szybciej, niż zdążysz powiedzieć, o co Ci chodzi.

Zanim zaczniesz

Przygotuj się. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) radzi, żeby przemyśleć, co chcesz powiedzieć, a nawet przećwiczyć rozmowę z kimś zaufanym. Emocje i tak się pojawią, a przygotowanie pomaga nie zgubić wątku.

Zbierz konkretne sytuacje. Nie „ciągle pijesz”, tylko: „w sobotę dziecko czekało po treningu, bo nikt po nie nie przyjechał”, „to już trzeci raz w tym miesiącu, kiedy dzwonię do twojej pracy z wymówką”. Fakty trudniej zbyć niż ogólniki.

Sprawdź, gdzie jest pomoc. Znajdź najbliższą poradnię leczenia uzależnień, na przykład na mapie placówek KCPU. Warto wiedzieć, że do poradni w ramach NFZ nie trzeba skierowania, a leczenie jest bezpłatne i dobrowolne. Łatwiej zaproponować coś konkretnego niż ogólne „idź się leczyć”. Wiedza o tym, jak rozpoznać problem z alkoholem, też pomoże mówić rzeczowo.

Kiedy rozmawiać

• Gdy osoba jest trzeźwa. NIAAA wprost odradza rozmowę z kimś pod wpływem alkoholu. Nic sensownego z niej nie wyniknie, a ryzyko awantury rośnie.
• Nie przy rodzinnej uroczystości i nie przy świadkach, przed którymi druga osoba poczuje się upokorzona.
• Nie w trakcie ani tuż po kłótni. Poczekaj, aż emocje opadną.
• Po kryzysie. KCPU zwraca uwagę, że mechanizmy obronne słabną, gdy picie przynosi poważne kłopoty: groźbę utraty pracy, prawa jazdy, problemy zdrowotne, sprawę sądową. Taki moment bywa oknem, w którym osoba pijąca wyraźniej widzi skalę problemu. Okno zwykle szybko się zamyka, więc dobrze mieć wtedy gotową propozycję pomocy.

Jak mówić

Spokojnie i bez oceniania. NIAAA radzi przyjąć ton bez osądzania i okazać zrozumienie, bo to daje większą szansę na rzeczową rozmowę. Nie chodzi o udawanie, że nic się nie stało, tylko o to, żeby nie atakować osoby, a mówić o jej zachowaniu.

Fakty, uczucia, prośba. Pomaga prosty schemat, który portal „Nie bo tak” (realizowany na zlecenie KCPU) opisuje jako komunikat FUP:

• Fakt: „W ostatnie trzy soboty wieczorem, po alkoholu, nie dało się z tobą porozmawiać.”
• Uczucie: „Boję się, że coś ci się stanie. Martwię się o ciebie.”
• Prośba: „Chcę, żebyśmy razem poszli na konsultację do poradni.”

Mów w swoim imieniu. „Martwię się”, „jest mi trudno”, „boję się” zamiast „jesteś alkoholikiem”, „niszczysz nam życie”. Etykieta uruchamia obronę, a Twoje uczucia trudniej podważyć.

Nie osaczaj. NIAAA przestrzega przed zbiorową „konfrontacją”, w której kilka osób naraz naciska na jedną. Chodzi o to, żeby bliska osoba poczuła wsparcie, a nie zagrożenie.

Przypomnij, że pomoc działa. Nadużywanie alkoholu to problem zdrowotny, nie brak silnej woli, i są metody leczenia o potwierdzonej skuteczności. KCPU podaje, że najskuteczniejsza jest psychoterapia. Jak wygląda leczenie i od czego się zaczyna, opisujemy w tekście leczenie uzależnienia od alkoholu.

Zaproponuj konkretny krok. Numer telefonu, adres poradni, termin. NIAAA radzi zapytać, jaka forma pomocy byłaby dla tej osoby do przyjęcia: rozmowa z terapeutą, grupa, wizyta u lekarza.

Czego unikać

• Rozmów pod wpływem alkoholu i wtedy, gdy Tobie brakuje już sił.
• Gróźb, których nie zrealizujesz. KCPU radzi, żeby nie grozić konsekwencjami, na które nie ma w Tobie gotowości. Jeśli coś zapowiadasz, dotrzymaj słowa. Puste groźby uczą, że można je ignorować.
• Kontrolowania picia: wylewania alkoholu, pilnowania na imprezach, odmierzania. Według KCPU takie działania dają najwyżej krótkotrwały efekt i nie wpływają na to, czy ktoś przestanie pić.
• Krycia skutków picia: usprawiedliwiania nieobecności w pracy, spłacania długów, tłumaczenia przed rodziną. KCPU zaleca, żeby pozwolić osobie pijącej ponosić konsekwencje jej picia, a o każdym niewłaściwym zachowaniu informować ją konkretnie i rzeczowo.
• Obwiniania się. Jeśli słyszysz, że to przez Ciebie, KCPU odpowiada jasno: to nieprawda. Osoba uzależniona przerzuca odpowiedzialność na innych, bo sama nie radzi sobie z emocjami i chęcią picia.

Gdy słyszysz „nie”

Odmowa za pierwszym razem jest częsta. NIAAA radzi dać drugiej osobie czas do namysłu i wrócić do tematu później, może z inną propozycją pomocy.

W tym czasie zajmij się tym, na co masz wpływ:

• Wyznacz granice i mów, na co się nie zgadzasz. Na przykład: „Nie będę już dzwonić do twojej pracy z wymówkami.”
• Skorzystaj z pomocy dla siebie. Poradnie leczenia uzależnień prowadzą też terapię dla bliskich, a osoby zgłaszające się z powodu współuzależnienia nie potrzebują skierowania. Więcej przeczytasz w tekście o współuzależnieniu.
• Poszukaj ludzi z podobnym doświadczeniem: grupy Al-Anon spotykają się w całej Polsce.

Gdy picie powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylanie się od utrzymania rodziny albo systematyczne zakłócanie porządku publicznego, a osoba jest uzależniona od alkoholu, ustawa przewiduje procedurę zobowiązania do leczenia (art. 24-26 ustawy o wychowaniu w trzeźwości). Zgłoszenie przyjmuje gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych właściwa dla miejsca zamieszkania osoby pijącej. Komisja kieruje na badanie przez biegłego, a o obowiązku leczenia orzeka sąd rejonowy na wniosek komisji albo prokuratora. To rozwiązanie wyjątkowe, bo co do zasady leczenie jest dobrowolne (art. 21 ust. 2).

Gdy w domu jest przemoc

Jeśli bliska osoba pod wpływem alkoholu grozi, bije, niszczy rzeczy albo zastrasza domowników, rozmowa o piciu schodzi na dalszy plan. Najpierw bezpieczeństwo Twoje i dzieci. W sytuacji zagrożenia dzwoń na 112. Pomoc i poradę dostaniesz też w Niebieskiej Linii. KCPU zachęca, żeby w przypadku przemocy nie wahać się korzystać z pomocy policji, ośrodków pomocy społecznej i ośrodków interwencji kryzysowej.