Alkohol w pracy: kontrola trzeźwości, progi i konsekwencje

Co się zmieniło w 2023 roku

Zakaz picia w pracy nie jest nowy. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości zabrania sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych na terenie zakładów pracy i w miejscach zbiorowego żywienia pracowników (art. 14 ust. 1 pkt 2).

Nowe jest to, że od 21 lutego 2023 r. pracodawca może sam sprawdzać trzeźwość. Wprowadziła to nowelizacja Kodeksu pracy (Dz.U. 2023 poz. 240), która dodała art. 22¹c-22¹h. Te przepisy znajdują się też w najnowszym tekście jednolitym Kodeksu, ogłoszonym we wrześniu 2026 r.

Kiedy pracodawca może badać trzeźwość

Kodeks pozwala na kontrolę tylko wtedy, gdy „jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób lub ochrony mienia” (art. 22¹c § 1). Nie może ona naruszać godności ani innych dóbr osobistych pracownika (§ 2).

Pracodawca nie może zacząć badać z dnia na dzień. Musi najpierw ustalić zasady w układzie zbiorowym pracy albo w regulaminie pracy, a w obwieszczeniu, jeżeli nie jest objęty układem zbiorowym lub nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy (§ 10). Te zasady określają:

• kogo obejmuje kontrola (grupę lub grupy pracowników),
• jak się ją przeprowadza i jakim urządzeniem,
• kiedy i jak często się odbywa.

O wprowadzeniu kontroli pracodawca informuje pracowników najpóźniej 2 tygodnie przed pierwszym badaniem (§ 11). Nowa osoba, która ma być objęta kontrolą, dostaje te informacje na papierze lub elektronicznie, zanim zacznie pracę (§ 12).

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opisuje to jako kontrolę prewencyjną: można ją przeprowadzać także wtedy, gdy nikt nie wykazuje oznak nietrzeźwości. Ministerstwo zaznacza też, że przy pracy zdalnej spełnienie warunków takiej kontroli wydaje się mało prawdopodobne.

Te same zasady stosuje się odpowiednio do osób pracujących na podstawie umowy cywilnej albo prowadzących jednoosobową działalność, gdy ich pracę organizuje pracodawca (art. 22¹h Kodeksu) lub przedsiębiorca, który nie jest pracodawcą (art. 17 ustawy o wychowaniu w trzeźwości).

Na tych samych warunkach pracodawca może wprowadzić kontrolę na obecność środków działających podobnie do alkoholu (art. 22¹e Kodeksu). Ten tekst dotyczy tylko alkoholu.

Czym i jak się bada

Pracodawca bada tylko metodą bez laboratorium, urządzeniem z ważnym dokumentem potwierdzającym kalibrację lub wzorcowanie (art. 22¹c § 4). W praktyce, jak pisze ministerstwo, oznacza to badanie wydychanego powietrza.

Szczegóły określa rozporządzenie Ministra Zdrowia (Dz.U. 2023 poz. 317):

• analizator wydechu działa metodą spektrometrii w podczerwieni albo utleniania elektrochemicznego,
• co do zasady ustnik wymienia się przed każdym pomiarem, a opakowanie otwiera przy osobie badanej,
• badania nie robi się wcześniej niż 15 minut po zakończeniu picia alkoholu albo palenia, także e-papierosów,
• gdy wynik jest wyższy niż 0,00 mg/dm³, robi się drugi pomiar: przy urządzeniu elektrochemicznym po 15 minutach, przy urządzeniu na podczerwień od razu,
• osoba badana może zażądać, by wynik z urządzenia elektrochemicznego sprawdzić dwoma pomiarami urządzeniem na podczerwień.

Progi: kiedy wynik oznacza „nie do pracy”

Kodeks korzysta z definicji z art. 46 ustawy o wychowaniu w trzeźwości. Liczy się zawartość alkoholu, która „wynosi lub prowadzi do” danego stężenia, czyli także alkohol, który jeszcze się wchłania.

Wynik poniżej progu stanu po użyciu Kodeks uznaje za równoznaczny z brakiem alkoholu (art. 22¹c § 5). Już stan po użyciu wyklucza jednak pracę, nie tylko nietrzeźwość.

Niedopuszczenie do pracy i wezwanie policji

Pracodawca nie dopuszcza do pracy, gdy kontrola pokaże stan po użyciu alkoholu albo nietrzeźwość. To samo dotyczy sytuacji, gdy jest uzasadnione podejrzenie, że ktoś przyszedł do pracy po alkoholu albo pił w czasie pracy (art. 22¹d § 1). Ministerstwo podaje przykłady takich podejrzeń: chwiejny chód, zapach alkoholu, bełkotliwa mowa. Ten obowiązek dotyczy wszystkich pracowników, nie tylko objętych kontrolą.

Pracownik dowiaduje się, dlaczego nie został dopuszczony do pracy (§ 2). Na żądanie pracodawcy albo pracownika niedopuszczonego do pracy badanie przeprowadza „uprawniony organ powołany do ochrony porządku publicznego” (§ 3), według ministerstwa policja. Badanie krwi zleca się m.in. wtedy, gdy pracownik odmawia badania alkomatem albo sam żąda badania krwi (§ 5). Policja przekazuje obu stronom pisemną informację z wynikiem.

Jeśli ktoś nie jest objęty kontrolą trzeźwości, pracodawca nie ma prawa samodzielnie zbadać go alkomatem. Przy uzasadnionym podejrzeniu musi go jednak odsunąć od pracy i może wezwać policję.

Wynik, który wskazuje na alkohol, trafia do akt osobowych, zwykle najwyżej na rok (art. 22¹c § 6). Przy nałożonej karze porządkowej albo toczącym się postępowaniu okres ten się wydłuża (§ 7-8).

Co z wynagrodzeniem

Jeśli badanie nie potwierdzi alkoholu, czas odsunięcia od pracy jest nieobecnością usprawiedliwioną, a pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia (art. 22¹d § 8).

Jeśli potwierdzi, zasada ogólna mówi, że wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną (art. 80). Ministerstwo wyjaśnia, że o tym, jak zakwalifikować ten czas, decyduje pracodawca: jako nieobecność usprawiedliwioną (płatną lub nie) albo nieusprawiedliwioną, bez wynagrodzenia.

Możliwe konsekwencje dyscyplinarne

Za przyjście do pracy po alkoholu albo picie w pracy pracodawca może zastosować karę porządkową: upomnienie, naganę lub karę pieniężną (art. 108). Kara pieniężna za jedno przekroczenie nie może przekroczyć jednodniowego wynagrodzenia, a wszystkie razem dziesiątej części wypłaty po potrąceniach. Karę nakłada się najpóźniej 2 tygodnie od dowiedzenia się o naruszeniu i 3 miesiące od jego popełnienia, po wysłuchaniu pracownika (art. 109).

Ministerstwo wskazuje też, że pracodawca może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Kodeks dopuszcza to przy „ciężkim naruszeniu przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych” (art. 52 § 1 pkt 1), w ciągu miesiąca od dowiedzenia się o nim (§ 2). Czy konkretna sytuacja jest takim naruszeniem, zależy od okoliczności, a spór rozstrzyga sąd pracy. Z pytaniami o własną sprawę warto zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy albo do prawnika.

Poranek po imprezie to też „praca po alkoholu”

Pozytywny wynik nie musi oznaczać picia w pracy. Alkohol wypity poprzedniego wieczoru może rano wciąż być we krwi. Organizm usuwa alkohol średnio w tempie ok. 0,15‰ na godzinę, a według broszury PARPA żadne pokarmy, suplementy ani napoje nie przyspieszają trzeźwienia. Jak długo to trwa po konkretnej ilości, pokazujemy w tekście ile trwa trzeźwienie.

Gdy martwisz się o kogoś z zespołu

Problem z alkoholem może być widoczny także w pracy. Współpracownik nie jest od stawiania diagnozy, ale może zauważyć zmianę i zareagować.

• Najpierw bezpieczeństwo. Kodeks zobowiązuje każdego pracownika, by niezwłocznie zawiadomił przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy zagrożeniu życia lub zdrowia (art. 211 pkt 6). Osoba nietrzeźwa przy maszynie albo za kierownicą może być takim zagrożeniem.
• Rozmawiaj na trzeźwo i w cztery oczy. Mów o tym, co widzisz, a nie o tym, kim ktoś „jest”. Pomoże poradnik jak rozmawiać z bliską osobą, która pije.
• Pokaż, gdzie jest pomoc. Osoba zgłaszająca się z powodu uzależnienia nie potrzebuje skierowania do poradni leczenia uzależnień (art. 57 ust. 2 pkt 11 lit. a ustawy o świadczeniach). Sygnały ostrzegawcze opisujemy w tekście jak rozpoznać problem z alkoholem.

A jeśli to Twoje picie zaczyna przenosić się do pracy, możesz zacząć od anonimowego testu AUDIT. Jedno z jego pytań dotyczy takich sytuacji: jak często picie przeszkodziło Ci zrobić coś, czego zwykle się od Ciebie oczekuje.