Alkohol i przemoc w domu: Niebieska Karta i gdzie szukać pomocy

Alkohol a przemoc: razem, ale nie jedno z drugiego

Osoby stosujące przemoc często tłumaczą się tym, że były nietrzeźwe. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) opisuje, że alkohol osłabia kontrolę własnych zachowań, zwiększa skłonność do reagowania złością i zaburza ocenę sytuacji. W tym samym tekście zaznacza jednak, że nadużywanie alkoholu „nie jest ani koniecznym, ani wystarczającym warunkiem stosowania przemocy”. Według KCPU obecny stan badań nie wskazuje związku przyczynowo-skutkowego, można mówić o współwystępowaniu tych zjawisk.

KCPU dodaje też jasno: uzależnienie od alkoholu nie zwalnia z odpowiedzialności za popełnione czyny.

Podobnie pisze Światowa Organizacja Zdrowia. W opracowaniu o przemocy wobec kobiet WHO wymienia szkodliwe picie alkoholu jako jeden z wielu czynników ryzyka przemocy w związku, obok m.in. doświadczenia przemocy w dzieciństwie, przekonań usprawiedliwiających przemoc i zachowań kontrolujących. Nierówność płci nazywa przyczyną źródłową tej przemocy. W opracowaniu o alkoholu WHO wymienia przemoc ze strony partnera wśród szkód, które picie wyrządza innym osobom, nie tylko samej osobie pijącej. To opis czynników ryzyka w całej populacji, a nie wyjaśnienie zachowania konkretnej osoby.

Z tego wynika praktyczny wniosek: leczenie uzależnienia bywa ważne, ale samo nie gwarantuje bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo domowników jest sprawą osobną i pilniejszą.

Czym jest przemoc domowa według ustawy

Od 22 czerwca 2023 r. obowiązuje nowelizacja, która zmieniła tytuł ustawy z „o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie” na „o przeciwdziałaniu przemocy domowej” i rozszerzyła definicję. Dziś przemoc domowa to jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, które wykorzystuje przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną i narusza prawa lub dobra osobiste drugiej osoby (art. 2 ust. 1 pkt 1). Ustawa wymienia w szczególności działania, które:

• narażają na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
• naruszają godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
• szkodzą zdrowiu fizycznemu lub psychicznemu, wywołują cierpienie lub krzywdę,
• ograniczają dostęp do pieniędzy albo możliwość podjęcia pracy i uzyskania samodzielności finansowej,
• istotnie naruszają prywatność albo wzbudzają poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, także przez telefon i internet.

Ważne jest też to, kogo chroni ustawa. Oprócz małżonków, dzieci, rodziców i rodzeństwa to także osoby, które są albo były we wspólnym pożyciu, oraz osoby w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej, nawet jeśli nigdy razem nie mieszkały. Przemoc ze strony byłego partnera lub byłej partnerki też jest przemocą domową.

Liczy się także samo jednorazowe zdarzenie. Nie trzeba czekać, aż „zrobi się regularnie”.

Najczęstsze formy

Formularz „Niebieska Karta - B”, który dostaje osoba doznająca przemocy, podaje przykłady:

• przemoc fizyczna: bicie, szarpanie, kopanie, duszenie, popychanie, obezwładnianie,
• przemoc psychiczna: izolowanie, wyzywanie, ośmieszanie, grożenie, krytykowanie, poniżanie,
• przemoc seksualna: zmuszanie do obcowania płciowego lub innych czynności seksualnych,
• przemoc ekonomiczna: niełożenie na utrzymanie osób, wobec których istnieje taki obowiązek, niezaspokajanie potrzeb materialnych, niszczenie rzeczy osobistych, demolowanie mieszkania, wynoszenie i sprzedawanie sprzętów domowych,
• przemoc za pomocą środków komunikacji elektronicznej: wyzywanie, straszenie i poniżanie w internecie lub przez telefon, robienie zdjęć lub nagrywanie filmów bez zgody, rozsyłanie obraźliwych zdjęć i tekstów.

Wśród innych zachowań formularz wymienia zaniedbanie, pozostawianie bez opieki osoby, która sama sobie nie poradzi, a także zmuszanie do picia alkoholu i do zażywania innych substancji.

Procedura „Niebieskie Karty” krok po kroku

Kto ją wszczyna

Procedurę wszczyna się przez wypełnienie formularza „Niebieska Karta - A”. Robi to przedstawiciel jednej ze służb, gdy w czasie pracy nabierze podejrzenia przemocy albo gdy zgłosi ją świadek (art. 9a ust. 11-11d i art. 9d ust. 4 ustawy, § 2 rozporządzenia). Formularz wypełniają m.in.:

• pracownik socjalny, np. z ośrodka pomocy społecznej,
• funkcjonariusz policji,
• nauczyciel będący wychowawcą klasy albo znający sytuację domową dziecka,
• asystent rodziny,
• pracownik socjalny specjalistycznego ośrodka wsparcia dla osób doznających przemocy domowej,
• lekarz, pielęgniarka, położna lub ratownik medyczny,
• przedstawiciel gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych,
• pedagog, psycholog lub terapeuta z tych instytucji.

W praktyce oznacza to, że o przemocy możesz powiedzieć w każdym z tych miejsc. Ustawa mówi też, że świadkowie przemocy domowej powinni zawiadomić policję, prokuratora lub inny podmiot, który działa na rzecz przeciwdziałania przemocy (art. 12 ust. 2).

Zgoda nie jest potrzebna

Interwencja w ramach procedury „nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy domowej ani osoby stosującej przemoc domową” (art. 9d ust. 1). Formularz „A” wypełnia się w obecności dorosłej osoby doznającej przemocy, a gdy to niemożliwe, np. z powodu jej stanu zdrowia, niezwłocznie po nawiązaniu z nią kontaktu. Osoba doznająca przemocy dostaje formularz „B” z informacjami o swoich prawach i miejscach pomocy. Osobie stosującej przemoc tego formularza się nie przekazuje (§ 6 rozporządzenia).

Co dzieje się dalej

• W ciągu 5 dni roboczych formularz trafia do gminnego zespołu interdyscyplinarnego, a ten w ciągu 3 dni roboczych przekazuje go grupie diagnostyczno-pomocowej (§ 7-8).
• W grupie są zawsze pracownik socjalny i policjant, a w razie potrzeby m.in. nauczyciel będący wychowawcą klasy albo znający sytuację domową dziecka, lekarz czy przedstawiciel komisji rozwiązywania problemów alkoholowych (art. 9a ust. 11-11d). Pierwsze posiedzenie grupy odbywa się najpóźniej w ciągu 5 dni roboczych od otrzymania formularza (§ 8 ust. 2).
• Grupa zaprasza osobę doznającą przemocy i razem z nią opracowuje indywidualny plan pomocy. Jej nieobecność nie wstrzymuje prac (§ 11).
• Spotkań nie organizuje się tak, żeby osoba doznająca przemocy i osoba, która ją stosuje, się spotkały (§ 18).
• Z osobą stosującą przemoc grupa rozmawia m.in. o prawnych konsekwencjach i o zagrożeniach związanych z nadużywaniem alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych lub leków. Grupa wnioskuje też o skierowanie jej na program korekcyjno-edukacyjny lub psychologiczno-terapeutyczny (§ 15).

Procedura kończy się, gdy przemoc ustała i istnieje „uzasadnione przypuszczenie, że zaprzestano dalszego stosowania przemocy domowej”, albo gdy grupa rozstrzygnie o braku zasadności działań. Potem przez 9 miesięcy grupa monitoruje sytuację (art. 9h).

Gdy grozi niebezpieczeństwo

Jeśli ktoś w domu bije, grozi albo nie da się bezpiecznie zostać w mieszkaniu, dzwoń na 112. Formularz „Niebieska Karta - B” zawiera wprost zdanie: „Wezwij Policję, dzwoniąc na numer alarmowy 112”.

Gdy osoba stosująca przemoc zagraża życiu lub zdrowiu, policjant może wydać natychmiast wykonalny nakaz opuszczenia wspólnego mieszkania i zakaz zbliżania się do niego, a także zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy albo kontaktowania się z nią (art. 15aa-15aab ustawy o Policji). Może to zrobić podczas interwencji albo po zgłoszeniu, także przez samą osobę doznającą przemocy (art. 15ab). Te nakazy i zakazy obowiązują 14 dni, a dłużej tylko wtedy, gdy przedłuży je sąd w ramach zabezpieczenia (art. 15ak).

Kilka rzeczy, które daje ustawa:

• Bezpłatna pomoc: poradnictwo medyczne, psychologiczne, prawne i socjalne, interwencja kryzysowa, schronienie w specjalistycznym ośrodku wsparcia (art. 3).
• Badanie i zaświadczenie lekarskie o przyczynach i rodzaju obrażeń związanych z przemocą (art. 3 ust. 1 pkt 5).
• Wniosek do sądu: osoba doznająca przemocy może też sama żądać od sądu:
  • nakazu opuszczenia wspólnego mieszkania lub zakazu zbliżania się do niego, gdy przemoc czyni wspólne mieszkanie szczególnie uciążliwym (art. 11a),
  • zakazu zbliżania się do niej albo kontaktowania się z nią, gdy osoba stosująca przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia (art. 11aa ust. 1),
  • zakazu kontaktowania się także wtedy, gdy jest nękana przez telefon lub internet albo istotnie narusza się jej prywatność (art. 11aa ust. 2).

Nie musisz mieć wszystkiego przemyślanego, żeby zadzwonić. Wystarczy powiedzieć, co się dzieje.

Dzieci w domu, w którym jest przemoc

Dziecko, które widzi przemoc wobec bliskich, jest w świetle ustawy osobą doznającą przemocy domowej (art. 2 ust. 2). Nie musi samo zostać uderzone. WHO pisze, że dzieci dorastające w rodzinach, w których jest przemoc, mogą mieć różne trudności emocjonalne i zachowania, które bywają związane z przemocą w dorosłym życiu.

Gdy przemoc dotyczy dziecka, działania w procedurze prowadzi się w obecności rodzica lub opiekuna, a jeśli to oni są podejrzewani, w obecności innej dorosłej osoby najbliższej albo dorosłej osoby wskazanej przez dziecko. Dziecka nie zaprasza się na posiedzenia grupy (§ 5 i § 11 ust. 6 rozporządzenia).

Dzieci i nastolatki mogą zadzwonić bezpłatnie i całodobowo pod 116 111, także gdy ktoś w domu pije, albo do Dziecięcego Telefonu Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12.

Gdzie szukać pomocy

• 112 - gdy jest zagrożone życie lub zdrowie.
• Niebieska Linia 800 120 002 - całą dobę, bezpłatnie, dla osób doznających przemocy i świadków. Na stronie niebieskalinia.info jest też czat, poradnia mailowa i baza placówek.
• Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990 - codziennie 16-21, bezpłatnie, także dla bliskich osoby pijącej.
• 116 123 - całą dobę, bezpłatnie, gdy jest Ci bardzo ciężko i potrzebujesz rozmowy.
• Ośrodek pomocy społecznej i gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych w Twojej gminie.

Życie z osobą, która pije, zmienia też samych bliskich. Piszemy o tym w tekście o współuzależnieniu i DDA. Jeśli w domu nie ma przemocy, a chcesz porozmawiać o piciu, zajrzyj do poradnika jak rozmawiać z bliską osobą, która pije za dużo. Gdy jest przemoc, najpierw zadbaj o bezpieczeństwo, rozmowa może poczekać.