Sprzedaż alkoholu nieletnim: przepisy, kary i rola dorosłych

Ten tekst jest dla rodziców, którzy chcą wiedzieć, co dokładnie mówi prawo: kogo dotyczą przepisy, gdy nastolatek dostaje alkohol, i co z tego wynika dla sklepu, dla starszego kolegi i dla dorosłych na domowej imprezie. Opisujemy brzmienie ustaw według aktualnych tekstów jednolitych. To nie jest porada prawna w konkretnej sprawie: ocena konkretnego zdarzenia należy do sądu, a w sprawie, która już się toczy, warto porozmawiać z adwokatem lub radcą prawnym.

O tym, jak rozmawiać o alkoholu z dzieckiem, piszemy w tekście jak rozmawiać z nastolatkiem o alkoholu, a o tym, dlaczego wiek ma znaczenie dla zdrowia, w tekście alkohol a mózg nastolatka.

Art. 15: sprzedaż i podawanie

Art. 15 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi brzmi tak: „Zabrania się sprzedaży i podawania napojów alkoholowych” w trzech sytuacjach:

1. osobom, których zachowanie wskazuje, że są w stanie nietrzeźwości,
2. osobom do lat 18,
3. na kredyt lub pod zastaw.

Dwie rzeczy łatwo przeoczyć. Po pierwsze, zakaz obejmuje podawanie, a nie tylko sprzedaż. Po drugie, brzmienie ust. 1 nie ogranicza zakazu do sklepów i lokali ani nie wymienia wyjątku dla domu, uroczystości rodzinnej czy rodzica. Czy i kiedy zakaz obejmuje podawanie alkoholu w prywatnym domu, ocenia sąd w konkretnej sprawie.

Punkt trzeci dotyczy wszystkich klientów, niezależnie od wieku. Alkoholu nie wolno sprzedać „na zeszyt” ani w zamian za zostawiony przedmiot.

Prawo do żądania dokumentu

Art. 15 ust. 2 mówi, że w razie wątpliwości co do pełnoletności nabywcy sprzedający lub podający alkohol „uprawniony jest do żądania okazania dokumentu stwierdzającego wiek nabywcy”. Kasjer czy barman, który prosi o dowód, działa więc w granicach ustawy. Nastolatkowi warto to powiedzieć wprost, zanim poczuje się urażony pytaniem o wiek.

Według art. 10 kodeksu cywilnego pełnoletnim jest, kto ukończył 18 lat. Jedyny wyjątek: osoba małoletnia, która zawarła małżeństwo, uzyskuje pełnoletność.

Co grozi sprzedawcy

Kary przewiduje art. 43 tej samej ustawy. Kto sprzedaje lub podaje alkohol „w wypadkach, kiedy jest to zabronione”, albo bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom, podlega grzywnie (ust. 1).

Ustawa wymienia też inne osoby i skutki:

• kierownik sklepu lub lokalu podlega tej samej karze, jeśli nie dopełnia obowiązku nadzoru i przez to dopuszcza do takiego czynu w swoim zakładzie (ust. 2),
• sąd może orzec przepadek alkoholu, nawet gdy nie był własnością sprawcy, oraz zakaz prowadzenia działalności polegającej na sprzedaży lub podawaniu alkoholu (ust. 3),
• sprawy te toczą się według przepisów o postępowaniu karnym (ust. 4). Ustawa wprost nazywa ten czyn przestępstwem (ust. 2 i 3), a nie wykroczeniem.

Skutki dla sklepu lub lokalu: cofnięcie zezwolenia

Sklep czy lokal gastronomiczny może sprzedawać alkohol tylko na podstawie zezwolenia wydanego przez wójta, burmistrza albo prezydenta miasta właściwego dla miejsca sprzedaży (art. 18 ust. 1).

Według art. 18 ust. 10 pkt 1 lit. a organ, który wydał zezwolenie, cofa je w przypadku „sprzedaży i podawania napojów alkoholowych osobom nieletnim, nietrzeźwym, na kredyt lub pod zastaw”. Ustawa używa tu trybu oznajmującego, a nie sformułowania „może cofnąć”.

Skutek jest długi. Przedsiębiorca, któremu cofnięto zezwolenie, może wystąpić o nowe dopiero po upływie 3 lat od dnia wydania decyzji o cofnięciu (art. 18 ust. 11).

Warto zwrócić uwagę na słownictwo. Art. 15 mówi o osobach „do lat 18”, kodeks karny o „małoletnich”, a przepis o cofaniu zezwoleń o „nieletnich”. Te określenia pochodzą z różnych przepisów i nie muszą oznaczać dokładnie tego samego. Dla rozmowy z dzieckiem wniosek jest prosty: zakaz z art. 15 dotyczy osób do lat 18.

Sprzedaż przez internet i z dostawą

Sprawdziliśmy tekst jednolity ustawy: nie ma w nim osobnych przepisów o sprzedaży alkoholu przez internet ani z dostawą do domu. Zakaz z art. 15 ust. 1 nie rozróżnia sposobów sprzedaży, więc nie przewiduje też wyjątku dla zamówienia online.

Ustawa nie mówi natomiast, jak sprzedawca internetowy ma sprawdzać wiek kupującego. Prawo z art. 15 ust. 2 do żądania dokumentu przysługuje każdemu, kto sprzedaje lub podaje alkohol.

Kto kupuje lub częstuje

Wielu nastolatków nie kupuje alkoholu samodzielnie. Dostaje go od starszego kolegi, rodzeństwa albo na imprezie, na której są dorośli. Tu działają dwa przepisy.

Pierwszy to omówiony już art. 15 w związku z art. 43 ustawy o wychowaniu w trzeźwości. Art. 43 ust. 1 zaczyna się od słowa „Kto” i przewiduje grzywnę dla tego, kto sprzedaje lub podaje alkohol w wypadkach, kiedy jest to zabronione. Jego brzmienie nie ogranicza się do sprzedawców, ale czy dotyczy konkretnego zdarzenia, ocenia sąd.

Drugi to art. 208 kodeksu karnego, umieszczony w rozdziale „Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece”:

Kto rozpija małoletniego, dostarczając mu napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do spożycia takiego napoju, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Przepis wymienia trzy zachowania:

• dostarczenie alkoholu, np. kupienie go dla małoletniego,
• ułatwienie picia,
• nakłanianie do picia.

Kodeks nie wyłącza z tego przepisu rodziców, rodzeństwa ani gospodarzy domowej imprezy. Czy w konkretnej sytuacji doszło do „rozpijania”, rozstrzyga sąd.

Strategia „niech lepiej pije przy mnie” ma nie tylko wymiar wychowawczy, który opisujemy w tekście o rozmowie z nastolatkiem, ale też prawny: brzmienie art. 15 nie wymienia wyjątku dla podawania alkoholu przez rodzica, a jego zastosowanie do konkretnej sytuacji ocenia sąd.

A co z samym nastolatkiem

Art. 15 i 43 dotyczą tego, kto sprzedaje lub podaje. Nie ma w nich kary dla osoby poniżej 18 lat za to, że alkohol kupiła lub dostała. Osobny art. 43¹ ust. 1 przewiduje grzywnę m.in. za spożywanie alkoholu wbrew zakazom z art. 14 (w tym w miejscu publicznym) i za nabywanie go w miejscach nielegalnej sprzedaży. Jak te przepisy stosuje się w konkretnej sprawie osoby niepełnoletniej, zależy od okoliczności. Opisujemy je w tekście picie alkoholu w miejscu publicznym.

Picie nastolatka nie jest też prawnie obojętne z perspektywy przepisów o nieletnich. Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich wymienia „używanie alkoholu” wśród okoliczności świadczących o demoralizacji (art. 4 ust. 1). Postępowanie w sprawach o demoralizację prowadzi się wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie (art. 1 ust. 1 pkt 1).

Ten sam art. 4 ust. 1 mówi, że każdy, kto stwierdzi takie okoliczności, ma „społeczny obowiązek” odpowiednio przeciwdziałać, a przede wszystkim zawiadomić rodziców lub opiekuna, szkołę, sąd rodzinny, policję lub inny właściwy organ.

Jeśli nastolatek wrócił do domu pijany albo trafił pod opiekę policji, praktyczne wskazówki znajdziesz w tekście nastolatek wrócił pijany: co zrobić teraz, a co następnego dnia.

Jak wykorzystać tę wiedzę w domu

Przepisy nie zastąpią rozmowy, ale mogą ją ułatwić. Kilka sposobów:

• Powiedz nastolatkowi, że prośba o dowód to prawo sprzedawcy, a nie złośliwość. Sprzedawca ryzykuje karę, a sklep zezwolenie.
• Porozmawiaj ze starszym rodzeństwem i pełnoletnimi znajomymi dziecka. Kupienie alkoholu małoletniemu koledze może być „dostarczaniem” napoju alkoholowego w rozumieniu art. 208 kodeksu karnego, ale czy to „rozpijanie”, ocenia sąd.
• Ustal zasady z innymi rodzicami przed imprezą, np. osiemnastką starszego kolegi, na której będą też osoby niepełnoletnie. Art. 15 ust. 1 zabrania podawania alkoholu osobom do lat 18, a jego brzmienie nie wymienia wyjątku dla domowej imprezy. Czy w konkretnym przypadku doszło do naruszenia zakazu, ocenia sąd.
• Mów o przepisach jako o informacji, nie straszaku. Dlaczego alkohol szkodzi nastolatkom bardziej niż dorosłym, wyjaśniamy w tekście o mózgu nastolatka.