Picie alkoholu przy dzieciach: co widzą i co o tym myślą

Ten tekst dotyczy zwykłej sytuacji: rodzice, którzy nie mają problemu z alkoholem, czasem piją przy dzieciach. Rodzinom, w których picie jest już problemem, poświęciliśmy tekst o tym, jak wspierać dziecko w rodzinie z problemem alkoholowym. Bezpieczeństwo małych dzieci pod opieką osoby, która piła, opisujemy w tekście o opiece nad dzieckiem po alkoholu.

Czy dzieci „dziedziczą” sposób picia

Naukowcy z Norwegii i Wielkiej Brytanii (Rossow i współpracownicy, Addiction 2016) zebrali badania, które śledziły rodziny w populacji ogólnej przez co najmniej 3 lata. Pominęli badania, w których picie rodziców mierzono narzędziami klinicznymi. Do przeglądu weszło 21 badań obejmujących łącznie 26 354 rodziny lub pary rodzic-dziecko.

Wnioski mają dwie strony. Po pierwsze, istnieje dość duża i spójna literatura, według której więcej picia u rodziców wiąże się z większym piciem u potomstwa. Po drugie, tylko 4 z 21 badań miały częściową zdolność do wnioskowania o przyczynie. Te cztery dały pewne dowody, że picie rodziców pozwala przewidzieć picie nastolatków. Pozostałe 17 takiej zdolności nie miało prawie wcale. Autorzy uznali, że na tym etapie dowody nie wystarczają do wniosków przyczynowych.

Od nas: to nie znaczy, że przykład rodziców nie ma znaczenia. Znaczy tylko, że trudno go oddzielić od innych rzeczy, które rodzina przekazuje dziecku, na przykład od genów czy warunków, w jakich rodzina żyje.

Co widzi dziecko, gdy rodzic pije „trochę”

Dane o zwykłym, nieuzależnionym piciu zebrały trzy brytyjskie organizacje: Institute of Alcohol Studies, Alcohol and Families Alliance i Alcohol Focus Scotland. W marcu 2017 roku przeprowadziły ankietę internetową w 997 rodzinach, z rodzicem i jego dzieckiem w wieku 10-17 lat. Osoby uzależnione wyłączono z badania. Rodzice pili w większości niewiele: w dwóch niższych z trzech grup pod względem spożycia nikt nie przekraczał brytyjskich zaleceń niskiego ryzyka, w najwyższej grupie większość również się w nich mieściła.

Co wyszło:

• Połowa dzieci (51,4%) mówiła, że widziała rodzica „na rauszu”. Badacze opisali dzieciom rausz jako stan, w którym ktoś jest lekko chwiejny, trochę mniej nad sobą panuje i może zabawnie brzmieć. Wśród dzieci rodziców z górnej trzeciej części próby pod względem spożycia takich odpowiedzi było 66,4%, a z dolnej trzeciej części 33,8%. Podział opierał się na deklaracji rodziców o wypitych jednostkach alkoholu w ostatnich czterech tygodniach: dolna grupa to do 7,5 brytyjskiej jednostki, górna 26 jednostek i więcej.
• Dzieci, które widziały rodzica na rauszu albo pijanego, rzadziej uważały, że sposób picia rodzica jest dla nich dobrym przykładem. Częściej mówiły też o niepokoju i wstydzie z powodu picia rodzica. Działo się tak niezależnie od tego, ile rodzic pił.
• Dzieci nie odróżniały wyraźnie rausza od upicia. Związek z niepokojem i wstydem był podobny w obu sytuacjach. Autorzy wnioskują, że rodzice i dzieci widzą „lekki rausz” zupełnie inaczej.
• Część zgłaszanych problemów występowała częściej przy większym piciu rodzica. Na przykład na to, że rodzic po alkoholu kłócił się z nimi częściej niż zwykle, wskazało 6,8% dzieci: 13,3% w górnej trzeciej części próby pod względem spożycia rodziców i 2,7% w dolnej. 14,9% rodziców przyznało, że dziecko prosiło je kiedyś o ograniczenie picia.
• Dzieci częściej uznają za normalne to, co robi ich rodzic. Najczęściej rodzice pili przy dzieciach na rodzinnych uroczystościach (88,8%). W każdej z badanych sytuacji dzieci częściej uznawały picie rodzica za w porządku, jeśli rodzic rzeczywiście tak pił. Na przykład picie w domu bez posiłku akceptowało 89,1% dzieci rodziców, którzy tak robią, i 51,3% pozostałych.

Autorzy dodają pocieszającą obserwację: dzieci rodziców dostępnych i uważnych, czyli takich, z którymi łatwo porozmawiać i którzy wiedzą, co się u dziecka dzieje, rzadziej zgłaszały problemy związane z piciem rodzica.

Od nas: to jednorazowa ankieta, więc pokazuje związki, a nie przyczyny. Najbardziej niepokojące skutki zgłaszała mała część dzieci. Autorzy uznali jednak, że skoro rodzice pili głównie w granicach zaleceń, takie skutki mogą zaczynać się już przy niewielkim piciu.

„Niech spróbuje w domu”

Niektórzy rodzice zastanawiają się, czy pozwolenie dziecku na picie w domu pomoże mu wypracować zdrowy stosunek do alkoholu. Badania tego nie potwierdzają.

Łyk w dzieciństwie. Amerykańskie badanie 561 uczniów (Jackson i współpracownicy, 2015) pokazało, że do jesieni szóstej klasy łyk alkoholu miało za sobą 29,5% dzieci. Większość spróbowała w domu, a alkohol dał im zwykle rodzic. Na początku szkoły średniej (dziewiąta klasa) te dzieci częściej niż pozostałe miały za sobą wypicie całego drinka, upicie się i intensywne picie. Związek utrzymał się po uwzględnieniu temperamentu, zachowania i otoczenia dziecka. Autorzy piszą, że wyniki podważają pogląd o ochronnej roli łyka, który może osłabiać przekaz, że dzieciom pić nie wolno.

Przegląd badań. Metaanaliza z 2017 roku (Sharmin i współpracownicy, 7 badań, 6 w analizie łącznej) wykazała, że podawanie alkoholu przez rodziców w dzieciństwie wiązało się z dwukrotnie wyższą szansą ryzykownego picia w późniejszych latach nastoletnich (iloraz szans 2,00). Autorzy zaznaczają duże ryzyko zakłóceń i błędu publikacji oraz to, że badania nie odróżniały łyka od całego drinka. Dlatego ich zdaniem wniosku przyczynowego wyciągnąć nie można.

Australijska kohorta. Badacze śledzili przez 6 lat 1927 nastolatków, którzy na starcie mieli średnio 12,9 roku. Ci, którym alkohol dawali tylko rodzice, mieli w kolejnym roku wyższą szansę intensywnego picia, czyli więcej niż czterech standardowych porcji przy jednej okazji (iloraz szans 2,58), szkód związanych z piciem (2,53) i objawów zaburzeń związanych z używaniem alkoholu według klasyfikacji DSM-5 (2,51) niż ci, którzy nie dostawali go od nikogo. Z objawami nadużywania i uzależnienia według starszej klasyfikacji DSM-IV związek nie był istotny statystycznie. Alkohol z innych źródeł wiązał się z jeszcze wyższym ryzykiem. Wniosek autorów: nie ma dowodów, że podawanie alkoholu przez rodziców chroni dziecko. W analizie z 2020 roku na tej samej grupie (Aiken i współpracownicy) u nastolatków, którzy nie dostawali alkoholu z innych źródeł, nawet same łyki od rodziców wiązały się z wyższą szansą intensywnego picia (iloraz szans 1,85) i szkód związanych z piciem (1,70), a całe drinki z ryzykiem jeszcze wyższym.

Podobnie pisze amerykański instytut NIAAA: według większości badań pozwalanie dzieciom na picie w domu nie wydaje się uczyć ich zdrowego stosunku do alkoholu. W jednym z przytaczanych badań najszybszy wzrost picia mieli uczniowie klas 6-8, którym rodzice pozwalali pić w domu lub dawali alkohol.

W Polsce sprawę zamyka prawo: ustawa o wychowaniu w trzeźwości zakazuje sprzedaży i podawania napojów alkoholowych osobom do lat 18 (art. 15 ust. 1 pkt 2).

Co możesz zrobić jako rodzic

Autorzy raportu brytyjskiego piszą, że rodzice mogą być i często są dobrym przykładem. Podpowiedzi z raportu i z NIAAA:

• Pilnuj, ile pijesz przy dzieciach. Raport zwraca uwagę, że dzieci rozumieją znacznie więcej, niż się rodzicom wydaje, a rausz czy upicie na ich oczach łatwo podważają inne dobre wzorce. Według raportu widok rodzica na rauszu, pijanego albo na kacu może mieć dla dziecka złe skutki. NIAAA zaznacza, że jeśli ktoś pije, powinien przy dzieciach zawsze dawać przykład odpowiedzialnego spożywania alkoholu, ale nie określa, co to znaczy. To wskazówka dla osób, które i tak piją, a nie zachęta do picia.
• Uważaj, jak mówisz o alkoholu. Raport odradza opowieści, które przedstawiają picie w atrakcyjnym świetle, i gloryfikowanie alkoholu w rodzinie. Od nas: dotyczy to też żartów o „wielkim wieczorze” czy „należy mi się”.
• Ustal jasne zasady i wyjaśnij je. Raport zaleca jasne i konsekwentne rodzinne zasady oraz otwartą rozmowę o tym, skąd się biorą. NIAAA dodaje, żeby rozmawiać wcześnie i często, w sposób dopasowany do wieku dziecka.
• Nie częstuj cudzych dzieci. NIAAA pisze to wprost, a w Polsce zakaz podawania alkoholu niepełnoletnim dotyczy każdego.

Jak prowadzić samą rozmowę z nastolatkiem, opisujemy w tekście o tym, jak rozmawiać z nastolatkiem o alkoholu.