Jak rozmawiać z nastolatkiem o alkoholu

Wielu rodziców odkłada rozmowę o alkoholu, bo „jeszcze za wcześnie” albo „przecież wie, że nie wolno”. Tymczasem dane pokazują, że dla większości nastolatków alkohol to nie abstrakcja, tylko coś, z czym stykają się na co dzień. Ten tekst podpowiada, jak o tym rozmawiać, żeby rozmowa miała szansę coś zmienić.

Co pokazuje badanie ESPAD 2024

ESPAD to międzynarodowe badanie ankietowe uczniów prowadzone w Polsce od 1995 roku. Najnowszą edycję przeprowadził w maju i czerwcu 2024 roku Instytut Psychiatrii i Neurologii na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU). Wzięło w niej udział 3185 uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych (15-16 lat) i 3301 uczniów klas trzecich (17-18 lat).

Autorzy raportu zwracają uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, trwa trend spadkowy w piciu alkoholu przez młodzież, zapoczątkowany w 2007 roku. Po drugie, na tym tle niepokoi upijanie się: w starszej grupie odsetek osób, które upiły się w ostatnich 30 dniach, wzrósł z 18,8% w 2019 roku do 24,3% w 2024 roku, a wśród dziewcząt z obu grup częściej niż wcześniej zdarzało się upicie w ostatnim miesiącu.

Raport odnotowuje też, że większość badanych nie ma dużych trudności z dostępem do alkoholu, choć prawo zabrania jego sprzedaży i podawania niepełnoletnim.

Kiedy zacząć rozmawiać

Nie ma jednego „właściwego” wieku. Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) radzi, by rozmawiać wcześnie i często, w sposób dopasowany do wieku dziecka. Chodzi zarówno o obawy rodzica, jak i o obawy samego dziecka.

W praktyce oznacza to raczej wiele krótkich rozmów niż jedną „wielką”. Z młodszym dzieckiem można porozmawiać przy okazji reklamy, filmu czy rodzinnej uroczystości. Z nastolatkiem przed pierwszą imprezą, wyjazdem czy osiemnastką kolegi. Skoro w pierwszej klasie szkoły ponadpodstawowej prawie trzy czwarte uczniów ma za sobą picie alkoholu, dobrze, żeby pierwsze rozmowy odbyły się jeszcze w szkole podstawowej.

Jak rozmawiać, żeby nastolatek słuchał

KCPU w ulotce dla rodziców wymienia zasady, które pomagają w trudnych rozmowach:

• Wybierz dobry moment. Nie zaczynaj rozmowy, gdy targają Tobą silne emocje. Najpierw ochłoń.
• Pamiętaj o celu. Chcesz pomóc, a nie ukarać czy wyładować frustrację.
• Nie podnoś głosu. Krzyk to dla dziecka sygnał, że nie pomożesz.
• Pytaj, ale nie naciskaj. Nachalne dopytywanie może skończyć się całkowitym wycofaniem.
• Słuchaj bez osądzania, krytykowania i obwiniania. Staraj się zrozumieć punkt widzenia dziecka.
• Przypomnij sobie siebie w tym wieku. Co wtedy chciało się usłyszeć od własnych rodziców?

NIAAA dodaje wnioski z badań. Nastolatki, które znają zdanie rodziców o piciu w młodym wieku, częściej się do niego stosują. Niezależnie od stylu wychowania nastolatki, które wiedzą, że rodzice byliby zmartwieni ich piciem, rzadziej piją. Dlatego warto powiedzieć wprost, co myślisz, ustalić zasady wcześnie i konsekwentnie ich pilnować.

KCPU proponuje też konkretne zadania, które można wykonać razem: wspólnie poszukać rzetelnych informacji o wpływie alkoholu na młody organizm, spisać umowę dotyczącą (nie)picia z jasnymi konsekwencjami albo przećwiczyć sposoby odmawiania.

Co powiedzieć o zdrowiu

Rozmowa o zdrowiu działa lepiej, gdy jest konkretna. KCPU w ulotce o mózgu nastolatka podaje, że mózg osiąga pełną dojrzałość około 25. roku życia, a częste picie w okresie nastoletnim może prowadzić do uszkodzeń tkanki mózgowej. Według tej samej ulotki osoby, które zaczynają pić przed 15. rokiem życia, mają kilkakrotnie większe ryzyko uzależnienia w dorosłości. Ulotka wymienia też, czemu szkodzi alkohol: koncentracji uwagi, planowaniu, podejmowaniu decyzji, pamięci, uczeniu się oraz radzeniu sobie z emocjami i impulsami.

Rola przykładu rodzica

Dzieci uczą się bardziej z tego, co widzą, niż z tego, co słyszą. KCPU wprost pisze w ulotce o presji rówieśniczej, że dziecko bierze przykład z rodziców. NIAAA zwraca uwagę, że nastolatki rzadziej piją dużo, jeśli w domu obowiązują jasne zasady dotyczące picia w młodym wieku, a rodzice sami piją z umiarem.

Kilka pytań do siebie:

• Czy alkohol jest u nas obowiązkowym elementem każdego świętowania?
• Czy mówimy przy dziecku, że „musimy się napić”, żeby odreagować?
• Czy dorośli w rodzinie prowadzą po alkoholu?
• Czy łatwo przyjmujemy odmowę, gdy ktoś przy stole nie chce pić?

Jeśli na któreś pytanie odpowiedź Cię niepokoi, to dobry moment, żeby przyjrzeć się także własnemu piciu. Pomocny może być test AUDIT.

„Niech lepiej pije przy mnie”

To częsta strategia: w ESPAD 2024 około 20-21% uczniów w wieku 15-16 lat deklarowało, że rodzice pozwalają im pić, ale tylko w swojej obecności. NIAAA przytacza jednak badania, według których nastolatki, którym pozwala się pić w domu, piją więcej poza domem. Częstowanie niepełnoletniego alkoholem nie uczy „kultury picia”, tylko oswaja z nim wcześniej.

Co mówi prawo

Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi w art. 15 ust. 1 zakazuje sprzedaży i podawania napojów alkoholowych m.in. osobom do lat 18. Gdy sprzedawca ma wątpliwości co do wieku, może żądać dokumentu (art. 15 ust. 2). Za sprzedaż lub podawanie alkoholu wbrew zakazowi grozi grzywna (art. 43 ust. 1).

Poradnik dla rodziców wydany w ramach zadania zleconego przez KCPU zwraca uwagę, że odpowiedzialność prawną może ponieść także dorosły, który częstuje alkoholem niepełnoletniego. Ten sam poradnik przypomina, że picie alkoholu przez niepełnoletniego może zostać uznane przez sąd rodzinny za przejaw demoralizacji.

Nastolatkowi warto przedstawić te przepisy nie jako straszak, tylko jako informację: zakaz chroni jego zdrowie, a nie ma na celu popsucia mu zabawy.

Presja rówieśnicza i odmawianie

Nastolatkom bardzo zależy na akceptacji rówieśników. KCPU podpowiada prosty wzór odmowy, który można przećwiczyć w domu: stanowcze „nie” + powód + alternatywa. Na przykład: „Nie napiję się, bo nie potrzebuję alkoholu, żeby się dobrze bawić. Ale chętnie się dosiądę i pogadamy”. Więcej sposobów opisujemy w tekście jak odmówić alkoholu.

Gdy nastolatek już pije

Poradnik dla rodziców i opiekunów wymienia sytuacje, w których warto sięgnąć po pomoc specjalisty. Należą do nich m.in. upicie się do nieprzytomności, agresja pod wpływem alkoholu, zatrzymanie przez policję, poważne problemy w szkole czy sygnały kryzysu psychicznego, np. napady lęku albo samookaleczenia.

Gdzie szukać pomocy:

• psycholog lub pedagog szkolny,
• poradnia psychologiczno-pedagogiczna,
• gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, która podpowie, gdzie w okolicy jest pomoc dla młodzieży,
• program FreD goes net, koordynowany przez KCPU, przeznaczony dla osób w wieku 13-19 lat, które eksperymentują z alkoholem lub innymi substancjami albo używają ich szkodliwie,
• Telefon Zaufania „Uzależnienia” 800 199 990, także dla rodziców.

Według poradnika konsultacje, diagnoza i terapia w publicznej opiece zdrowotnej i psychologiczno-pedagogicznej są dla rodziny bezpłatne. Poradnik dodaje też, że nastolatkom, które piją ryzykownie, często pomaga już jedna szczera rozmowa z przygotowanym rodzicem lub specjalistą. Jeśli chcesz, żeby rozmowa była spokojniejsza, zajrzyj do tekstu o tym, jak rozmawiać z bliską osobą, która pije.