Małe dziecko napiło się alkoholu: dlaczego to groźne i co robić

Ten tekst dotyczy małych dzieci, które napiły się alkoholu przypadkiem. O nastolatkach, którzy wrócili do domu pijani, piszemy osobno w tekście nastolatek pod wpływem alkoholu.

Skąd małe dziecko ma dostęp do alkoholu

Amerykański ośrodek kontroli zatruć National Capital Poison Center (Poison Control) pisze, że dostęp dziecka do alkoholu jest częsty. Wśród typowych sytuacji wymienia:

• drinki pozostawione na stole po przyjęciu dorosłych,
• butelki z poluzowaną nakrętką stojące w zasięgu dziecka,
• alkohol przelany do innego naczynia,
• przypadki, w których alkoholu omyłkowo użyto do rozcieńczenia mleka modyfikowanego.

Według tego ośrodka poza napojami alkoholowymi częstym źródłem zatruć alkoholem u małych dzieci stały się płyny do płukania ust i żele do dezynfekcji rąk. Mniej oczywiste źródła to środki czystości, np. do łazienki, i alkohol wypity przez karmiącego rodzica, który następnie karmi niemowlę. O tym drugim piszemy w tekście o alkoholu a karmieniu piersią.

Przegląd literatury z 2013 roku (Rayar i Ratnapalan, dzieci i młodzież do 18 lat, 17 publikacji o zatruciach produktami domowymi) wskazuje, że wiele produktów, zwłaszcza płyny do płukania ust, żele do rąk i kosmetyki, zawiera tyle etanolu, że może wywołać upojenie i spadek cukru we krwi.

Żele do dezynfekcji rąk

Amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) przeanalizowały zgłoszenia do ośrodków toksykologicznych w USA z lat 2011-2014. Dotyczyły dzieci do 12 lat: zgłoszeń było 70 669, z czego 65 293 dotyczyły żeli na bazie alkoholu. 91% wszystkich zgłoszeń dotyczyło dzieci do 5 lat, a w tej grupie w 97% przypadków dziecko żel połknęło. CDC zwraca uwagę, że wiele takich żeli ma 60-95% etanolu lub alkoholu izopropylowego i często pachnie w sposób, który może przyciągać małe dzieci. Wśród poważnych skutków w opisanych wcześniej przypadkach wymienia bezdech, kwasicę i śpiączkę. Wiele przypadków nie miało śledzonego przebiegu, a wśród tych, które śledzono, 85% młodszych dzieci (do 5 lat) nie miało zgłoszonych skutków zdrowotnych. Zgonów nie odnotowano.

Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) porównuje: żele zalecane do dezynfekcji mają 60-95% alkoholu, a napoje alkoholowe zwykle 5-40%. Ostrzega też, że żele z alkoholem izopropylowym mogą być dla dzieci bardziej toksyczne niż te z etanolem.

Dlaczego mała ilość jest groźna

Masa ciała. Poison Control pisze, że część danych w literaturze sugeruje większą wrażliwość dzieci na alkohol, a część, że są wrażliwe mniej więcej jak dorośli. Zgodne są w jednym: dziecko jest mniejsze, więc do osiągnięcia tego samego stężenia alkoholu we krwi wystarczy mu znacznie mniejsza ilość.

Cukier we krwi. CDC pisze, że małe dzieci, także niemowlęta, częściej niż starsze dzieci i nastolatki mają powikłania po zatruciu alkoholem. Mają mniejsze zapasy glikogenu w wątrobie, co zwiększa ryzyko hipoglikemii (spadku cukru we krwi). Według Poison Control hipoglikemia jest u dzieci szczególnie niepokojąca, bo bywa groźna i trudno ją zauważyć.

Niemowlęta. Badanie zgłoszeń do amerykańskich ośrodków toksykologicznych z lat 2009-2018 (Gaw i in., 2021) objęło 1818 przypadków, gdy niemowlę do 12 miesięcy miało kontakt z napojem alkoholowym. Spośród 563 niemowląt zbadanych w placówce medycznej 38% trafiło do szpitala. Odnotowano pięć zgonów, wszystkie u niemowląt poniżej 6 miesięcy. Autorzy piszą, że niemowlę może mieć nietypowe objawy upojenia. Częstym mechanizmem było niewłaściwe przechowywanie alkoholu i przygotowanie mleka modyfikowanego z jego użyciem.

Objawy

Według Poison Control objawy u dziecka przypominają upojenie u dorosłego:

• zaburzenia równowagi,
• bełkotliwa mowa,
• dolegliwości żołądkowo-jelitowe,
• osłabiony oddech,
• spowolnienie pracy układu nerwowego, od senności aż po śpiączkę.

Ośrodek dodaje objawy mniej oczywiste: większą marudność oraz zmiany w spaniu i jedzeniu. Małe dziecko nie powie, co się dzieje, więc część objawów trudniej u niego zauważyć niż u dorosłego. AAP wymienia wśród objawów zatrucia alkoholem utratę równowagi, senność, niski cukier we krwi, drgawki i śpiączkę. Zatrucie może zakończyć się śmiercią.

Kiedy dzwonić pod 112

Serwis pacjent.gov.pl (Ministerstwo Zdrowia i NFZ) radzi: jeśli podejrzewasz zatrucie, natychmiast dzwoń pod 112 albo zawieź chorego na SOR. Od nas: jeśli jesteś z dzieckiem sam, dzwoń pod 112 zamiast prowadzić samochód. Nigdy nie czekaj, aż pojawią się pierwsze objawy. Alkohol jest tam wymieniony wśród najczęstszych przyczyn zatruć.

Podobnie brytyjska publiczna służba zdrowia NHS: dzwoń po pomoc albo jedź na oddział ratunkowy, gdy myślisz, że dziecko mogło połknąć coś szkodliwego, a także gdy ktoś stracił przytomność, przestał oddychać, ma poważne trudności z oddychaniem albo ma drgawki. W Wielkiej Brytanii to numer 999, u nas 112. AAP (realia USA, numer 911) każe dzwonić od razu, gdy dziecko po połknięciu żelu do rąk zasłabło, ma drgawki, ma trudności z oddychaniem albo nie da się go dobudzić.

Do przyjazdu pomocy

Zalecenia NHS dla każdego podejrzenia zatrucia:

• Jeśli dziecko nie reaguje i nie oddycha, zacznij resuscytację.
• Jeśli jest nieprzytomne, ale oddycha, ułóż je w pozycji bezpiecznej (na boku).
• Sprawdzaj oddech. Jeśli dziecko nie śpi, mów do niego, żeby upewnić się, że nie traci przytomności.
• Ustal, co mogło wypić. Poszukaj opakowań, butelek, kieliszków. Jeśli to możliwe, zabierz opakowanie do szpitala.
• Jeśli dziecko zwymiotuje, możesz zebrać trochę wymiocin do pojemnika dla lekarzy.

Czego nie robić według NHS:

• nie prowokuj wymiotów, bo dziecko może się zakrztusić i przestać oddychać,
• nie dawaj nic do jedzenia ani picia.

Pacjent.gov.pl ujmuje to tak: nigdy nie wywołuj wymiotów bez uprzedniego kontaktu z operatorem numeru 112 lub lekarzem, bo wymioty mogą pogorszyć stan osoby zatrutej.

Od nas: w tekście o nastolatku piszemy o wodzie podawanej małymi łykami, bo NHS radzi tak w zaleceniach dla przytomnej osoby po alkoholu (Alcohol poisoning). Przy małym dziecku i przy podejrzeniu, że połknęło produkt o nieznanym składzie, trzymaj się zaleceń NHS dla zatruć (Poisoning): nic do jedzenia ani picia.

Jak zapobiegać

Poison Control radzi:

• zamykaj napoje alkoholowe na klucz,
• opróżniaj puszki, kieliszki i szklanki, zanim dziecko do nich sięgnie,
• czytaj etykiety, żeby sprawdzić, czy produkt zawiera alkohol,
• żel do rąk, płyn do płukania ust i inne produkty z alkoholem trzymaj tak, żeby dziecko ich nie widziało i nie mogło po nie sięgnąć.

AAP przypomina o małych buteleczkach żelu w torebkach, torbach z pieluchami, plecakach i samochodach i radzi pilnować dzieci do 5 lat, gdy używają żelu. NHS zaleca trzymać chemikalia poza zasięgiem dzieci, najlepiej w zamykanej szafce, zakładać blokady na niskie szafki ze środkami czystości i przechowywać płynne chemikalia w oryginalnych opakowaniach, żeby nikt nie wziął ich za napój. Pacjent.gov.pl dodaje: upewnij się, że dziecko nie sięgnie do alkoholu.