Alkohol a mózg nastolatka: dlaczego wiek inicjacji ma znaczenie

W tekście o tym, jak rozmawiać z nastolatkiem o alkoholu, wspominamy ulotkę KCPU o mózgu nastolatka. Tutaj rozwijamy ten wątek: co dzieje się w mózgu w okresie dojrzewania, co badania mówią o piciu w tym wieku i dlaczego liczy się to, kiedy ktoś zaczyna.

Mózg w przebudowie

NIAAA, amerykański instytut badań nad alkoholem, pisze, że w okresie dojrzewania zachodzą szerokie zmiany w organizacji i działaniu mózgu. Trwają mniej więcej do połowy trzeciej dekady życia i dzięki nim młody człowiek zdobywa umiejętności poznawcze, emocjonalne i społeczne. Ulotka KCPU podaje, że mózg osiąga pełną dojrzałość około 25. roku życia.

Według NIAAA różne części mózgu dojrzewają w różnym tempie:

• układy reagujące na nagrody i stres są w okresie dojrzewania bardzo aktywne,
• kora przedczołowa, zaangażowana w planowanie i podejmowanie decyzji, dojrzewa najpóźniej, zwykle co najmniej do połowy trzeciej dekady życia.

Instytut dodaje, że mózg nastolatka łatwiej zmienia się pod wpływem doświadczeń (tzw. plastyczność), a młodzi ludzie chętniej szukają nowych doświadczeń i podejmują ryzyko. To pomaga się uczyć i usamodzielniać, ale według NIAAA czyni też nastolatków bardziej podatnymi na krótko- i długofalowe szkodliwe skutki alkoholu.

Nastolatki piją rzadziej, ale więcej naraz

NIAAA zauważa, że nastolatki piją rzadziej niż dorośli, ale gdy już piją, zwykle wypijają więcej. W badaniach na gryzoniach alkohol słabiej usypiał młode zwierzęta i mniej zaburzał ich równowagę i koordynację niż u dorosłych. Instytut zaznacza, że jeśli potwierdzi się to u ludzi, ryzyko u nastolatków może być jeszcze większe: mogą pić dalej i osiągać wyższe stężenie alkoholu, mimo że ich zdolność podejmowania decyzji i panowania nad impulsami jest już osłabiona.

Według NIAAA do stężenia alkoholu we krwi 0,08% (w polskim zapisie 0,8‰), które w USA wyznacza granicę tzw. binge drinking, czyli epizodu intensywnego picia, nastolatkom wystarcza w ciągu ok. 2 godzin mniej alkoholu niż dorosłym: dziewczętom trzy drinki, chłopcom trzy do pięciu, zależnie od wieku i budowy ciała. Amerykański drink standardowy to 14 g czystego alkoholu. Trzy drinki to więc 42 g, czyli ok. 4 polskie porcje standardowe po 10 g, a pięć drinków to 70 g, czyli 7 porcji.

Pamięć, uwaga, nauka

Według NIAAA już niewielka ilość alkoholu może w czasie picia subtelnie osłabiać pamięć, a im więcej alkoholu, tym silniejszy ten efekt. Luki w pamięci po piciu (tzw. urwany film) są wśród młodzieży dość częste. W badaniu przytaczanym przez NIAAA (Hingson i in., 2016; dane z lat 2012-2013, próba amerykańska) wzięli udział młodzi ludzie rok po ukończeniu szkoły średniej. Spośród tych, którzy kiedykolwiek pili, 20% zgłosiło taką lukę w ostatnich 6 miesiącach. Więcej o samym mechanizmie piszemy w tekście alkohol a mózg i pamięć.

O skutkach długofalowych NIAAA pisze ostrożnie. Coraz więcej badań wskazuje, że picie w okresie dojrzewania może istotnie wpływać na pracę mózgu. Im wcześniej ktoś zaczyna pić, tym większe prawdopodobieństwo mierzalnego wpływu na funkcje poznawcze, pamięć i wyniki w nauce, być może także w dorosłości.

Nadużywanie alkoholu przez nastolatków (w badaniach zwykle mierzone upijaniem się albo rozpoznaniem zaburzeń związanych z piciem) wiąże się według NIAAA ze zmianami w mózgu. Badacze stwierdzali mniejszą objętość m.in.:

• płata czołowego (planowanie i decyzje),
• hipokampa (uczenie się i pamięć),
• ciała migdałowatego (wyczuwanie zagrożenia),
• ciała modzelowatego (komunikacja między półkulami).

Co pokazało badanie NCANDA

W amerykańskim badaniu NCANDA (Pfefferbaum i in., 2018) wykonano rezonans magnetyczny u 483 osób w wieku 12-21 lat, zanim zaczęły pić w znaczących ilościach, a potem po roku i po dwóch latach. Po dwóch latach 356 osób nadal piło mało albo wcale, 65 zaczęło pić „umiarkowanie”, a 62 „dużo”. To kategorie przyjęte przez autorów, nie potoczne określenia: w grupie „umiarkowanej” było średnio ok. 15 dni picia w życiu i ok. 5 drinków w najcięższym epizodzie ostatniego roku, w grupie „dużej” ok. 43 dni picia i ok. 16 epizodów upijania się w życiu oraz ok. 8 drinków w najcięższym epizodzie ostatniego roku. U osób z grupy „dużej” objętość istoty szarej w korze czołowej malała szybciej i odbiegała od typowego rozwoju. W grupie „umiarkowanej” różnice nie były istotne statystycznie, choć autorzy widzą w ich układzie wskazówkę zależności od dawki. Autorzy piszą, że podjęcie picia zaburzyło prawidłowe trajektorie rozwoju mózgu, ale zastrzegają, że czynniki niezmierzone na początku badania mogły istnieć wcześniej, a wśród możliwych przyczyn wymieniają m.in. największe spożycie w ostatnim roku i alkoholizm w rodzinie. Od nas: to badanie obserwacyjne, więc pokazuje związek, a nie dowodzi przyczyny.

Ulotka KCPU, która nie wskazuje badania źródłowego, pisze prościej: nastolatki, które piją dużo, tracą w mózgu więcej połączeń między komórkami niż niepijący rówieśnicy, a młodzi ludzie pijący nadmiernie mogą gorzej radzić sobie z nauką. Obszary, którym według ulotki szkodzi alkohol, wymieniamy w tekście o rozmowie z nastolatkiem.

Jest też dobra wiadomość. NIAAA pisze, że ta sama zdolność mózgu nastolatka do zmian wydaje się sprzyjać powrotowi do normy po części zmian wywołanych alkoholem.

Wiek pierwszego picia a późniejsze problemy

NIAAA podaje, że osoby, które zaczynają pić przed 15. rokiem życia, są bardziej narażone na zaburzenia związane z używaniem alkoholu w późniejszym życiu. Ulotka KCPU pisze, że picie przed 15. rokiem życia naraża młodych ludzi na „kilkakrotnie większe ryzyko uzależnienia w dorosłości”.

Dokładne liczby daje klasyczna analiza Grant i Dawson (1997) z amerykańskiego badania NLAES z 1992 roku. Objęła 27 616 dorosłych Amerykanów, którzy pili obecnie lub w przeszłości. Uzależnienie oceniano według kryteriów DSM-IV:

Po uwzględnieniu innych czynników szansa (iloraz szans) uzależnienia malała o 14% z każdym rokiem późniejszej inicjacji. Od nas: to badanie obserwacyjne sprzed ponad 30 lat. Wczesne picie i późniejsze problemy mogą mieć wspólne przyczyny, np. rodzinne, więc liczby pokazują związek, a nie dowód, że to sam wiek inicjacji wywołał uzależnienie.

Co zalecają instytucje

W Polsce ustawa o wychowaniu w trzeźwości zakazuje sprzedaży i podawania alkoholu osobom poniżej 18 lat (art. 15). Opisujemy to w tekście o rozmowie z nastolatkiem.

NIAAA wśród skutecznych sposobów zapobiegania wymienia m.in. wsparcie rodziców w ustalaniu jasnych zasad przeciw piciu i utrzymanie w USA minimalnego wieku legalnego picia na poziomie 21 lat.

Co z tego wynika dla rodzica

NIAAA przytacza badania, według których dzieci, którym rodzice pozwalają pić, częściej szybko przechodzą od pierwszego drinka do niezdrowych wzorców picia, takich jak epizody intensywnego picia (ang. binge drinking). Ulotka KCPU przypomina też, co sprzyja pracy mózgu nastolatka: aktywność ruchowa, sen, dieta bogata w białka, witaminy i składniki mineralne oraz zachęta do rozwijania zainteresowań i pasji. Od nas: te źródła pokazują związki, a nie dowody przyczyny, ale oba ostrzegają przed wczesnym piciem, więc warto, żeby pierwszy kontakt z alkoholem przyszedł jak najpóźniej.

Jak o tym rozmawiać, podpowiadamy w tekście o rozmowie z nastolatkiem. Co robić, gdy dziecko wróci pijane, opisujemy w tekście nastolatek pod wpływem alkoholu.